sharq olimlarining risolalarida musiqani jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati

DOC 497,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1522510385_70530.doc sharq olimlarining risolalarida musiqani jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati reja: 1. “musiqa haqida risola”, al-xorazmiyning (x) asr “bilimlar kaliti”, safiuddin 2. forobiy shuningdek nayni ham ta’riflaydi. 3. naychi sulton ahmadni darvish ali mashhur cholg‘uchi sifatida tilga oladi. o‘rta asr musiqa ijrochiligi madaniyatining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shu ediki, sozandalar nafaqat bir necha turdagi musiqa cholg‘ularini chala olgan, balki o‘zlari ham musiqa bastalaganlar. sozandalar o‘z davrining etuk musiqachilari va shoirlari ham bo‘lishgan. o‘rta asr sharoitida musiqiy ixtisoslashuv maxsus musiqiy ustaxonalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. bu erda ustoz-shogird an’analari qaror topib rivojlandi. ayni paytda ansambl ijrochiligi takomillashdi, musiqa san’atining asosiy ko‘rinishlari shakllanib, cholg‘ularining yangi namunalari kashf etilishi ham o‘sha uzoq davrlarga borib taqaladi. sharq olimlarining nazariy qarashlari mavjud ijrochilik san’ati tajribasi asosida shakllangan bo‘lib, ular o‘z risolalarida musiqaning jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati haqida atroflicha ma’lumot berganlar. forobiyning (873-950) “katta musiqa kitobi”, ibn sinoning (980-1037) “davolash kitobi” qomusidagi “musiqa haqida risola”, …

biy (marog‘iy) ozarbayjonning marog‘ shahrida tug‘ilgan bo‘lsada, hayotining ikkinchi yarmi temur saroyida-samarqandda o‘tgan va hirotda vafot etgan. “musiqa ilmida ohanglar to‘plami” risolasida musiqa haqidagi ta’limotni - kamoncha, etti torli g‘ijjak kabi bir turdagi musiqa cholg‘ulari borligi haqidagi ma’lumotlar bilan boyitadi. al-husayniyning xv asr musiqiy kanonlarida asosan o‘rta osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan ikki torli musiqa cholg‘usi - dutor haqida ma’lumot berilgan. qutbiddin ash-sheroziy (1236-1310) eronlik musiqa nazariyotchisi sifatida tanilgan bo‘lib, o‘z risolasida kamonchali tanbur haqida ibratli mulohazalar bildirgan hamda inson ovozini musiqa cholg‘ulari ichida eng yoqimlisi deb hisoblangan. xvii asrda yashagan buxorolik musiqashunos darvish ali o‘z risolasidagi tanbur, chang, qonun, borbat, chag‘ona, ud, rud, rubob, qobuz, g‘ijjak, shemane, ruxavza, kungura kabi musiqa cholg‘ulari haqida batafsil ma’lumot bergan. buyuk sharq mutafakkirlarining merosi xalq cholg‘ularini o‘rganish sohasida ham tarixiy qimmatga ega. abu nasr muhammad forobiyning mashhur asari “katta musiqa kitobi” (“kitob al-musiqa al-kabir”) ulkan ahamiyatga ega. o‘rta asr olimi bu kitobda ikki …

lad)lar joylashgan. ix-x asrlarda lyutnya arabcha “ud” nomini oladi. bu cholg‘u ko‘pgina sharq mamlakatlarida, kavkaz orti xalqlari orasida hozirgi kungacha saqlanib kelinmoqda (zamonaviy ud namunalari o‘zbekiston davlat konservatoriyasining “milliy cholg‘u” ilmiy-ishlab chiqarish eksperimental laboratoriyasida mavjud). “musiqa haqida katta kitob”da forobiy yana bir cholg‘u, ya’ni tanburni ham ta’riflaydi. olimning fikricha tanbur (dilni tirnash) udga eng yaqin turadigan cholg‘ulardan biridir. tanburda torlar noxun yordamida chertiladi. tanbur huddi ud kabi keng tarqalgan va xalq sevgan cholg‘udir. tanburning ikki yoki uch jez tori bo‘lgan. uning ikki turi ma’lum: xuroson va bog‘dod tanburlari. bog‘dod tanburining maqomlari (parda-ladlari) ko‘p bo‘lgan, dastasida cholg‘u bo‘g‘zidan to dastasining yarmigacha oralig‘ida pardalar joylashgan. tanburning bu turi shu kungacha o‘z shaklini yo‘qotmay, musiqa ijrochiligi amaliyotida yakkanavoz hamda ansambl cholg‘usi sifatida amaliyotda foydalanib kelinmoqda. forobiy shuningdek nayni ham ta’riflaydi. u turli hil damli cholg‘ularni ovoz hosil qilish tamoyiliga ko‘ra naysimonlar guruhiga kiritadi, ya’ni nay quvurida havoning damli harakati orqali tovush hosil bo‘ladi. …

rubobiga o‘xshab rezonator va ancha uzun dastadan tuzilgan. ikki xil chertma torli rubob mavjud bo‘lgan: birinchisi yog‘och dekali va asosiy qismi yog‘ochdan, ikkinchisining pastki qismi charmdan ishlangan dekali. forobiy ta’rif berishicha, chang ochiq torlarning tebranishi orqali ohang hosil qiluvchi musiqa cholg‘ulari turkumiga kiradi. o‘sha davrdagi changning o‘n besh (15)ta torlari bo‘lgan, ular diatonik sozlangan va ikki oktava oralig‘iga teng tovushqatorga ega bo‘lgan. risolada ta’riflangan barcha cholg‘ular ashula, raqs, yakkanavoz va ansambl ijrochiligiga jo‘r bo‘lishda foydalanilgan. forobiyning guvohlik berishicha, ud cholg‘usi ansambl ijrochiligida etakchi rol o‘ynagan. “cholg‘u asboblari haqida kitob”da olim tanbur, rubob, chang kabi cholg‘ularni udda chalinayotgan kuyga yoki yakkanavoz xonandaga uyg‘un jo‘r bo‘lish uchun sozlash usullarini tushuntiradi. yashagan davriga ko‘ra buyuk olim abu ali ibn sino forobiyga juda yaqin. uning “davolash kitobi” deb nomlangan yirik qomusining “musiqa haqida risola” bobida o‘sha davrning musiqachiligiga oid ilmiy-falsafiy bilimlari bayon etilgan. bu risolada cholg‘ular ta’rifiga anchagina o‘rin ajratilgan. ibn sino o‘z davri …

ingi paytlarda ham o‘z tuzilishini saqlab qolgan (shu kunlargacha armaniston, ozarbayjon va o‘zbekistonda saqlanib qolgan ud ham besh qo‘sh torli, lekin maqom (parda-lad)siz. udning kvartaga mos sozlangan besh qo‘sh tori va etti maqomi (parda-ladi) haqida sheroziy (12361311), jomiy (xv asr), al-husayniy, marog‘iy, ibn sinolar yozishgan. jomiyning “musiqa haqida risola”sida keltirilgan ud dastasining to‘la chizmasi uni sozlash haqida to‘liq tasavvur beradi. uning tasdiqlashicha mavjud o‘n ikki (12) maqom qadimiy etuk musiqaning asosidir. jomiy musiqaning tinglovchilarga ta’siri haqida to‘xtalib, uning chuqur ruhiy va ma’naviy ahamiyati bor, deb hisoblaydi. marog‘iyning xiv asrda yaratilgan “kanz al tuhaf” risolasida g‘ijjak va rubob haqida qiziqarli ma’lumotlar mavjud. masalan, marog‘iy o‘zining risolasida g‘ijjak yasash usuli (texnologiyasi) haqida ma’lumot beradi. olimning tasdiqlashicha ipak yoki pay torlar jez torlarga nisbatan ancha yaxshi va mayin ohang chiqarishi mumkin ekan. qo‘sh torli cholg‘u dutor haqidagi ilk ma’lumotlar al-husayniyning xv asrda yaratilgan musiqa kanonlarida uchraydi. “dutor” atamasining paydo bo‘lishiga uni shaklan o‘xshash, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "sharq olimlarining risolalarida musiqani jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati"

1522510385_70530.doc sharq olimlarining risolalarida musiqani jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati reja: 1. “musiqa haqida risola”, al-xorazmiyning (x) asr “bilimlar kaliti”, safiuddin 2. forobiy shuningdek nayni ham ta’riflaydi. 3. naychi sulton ahmadni darvish ali mashhur cholg‘uchi sifatida tilga oladi. o‘rta asr musiqa ijrochiligi madaniyatining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shu ediki, sozandalar nafaqat bir necha turdagi musiqa cholg‘ularini chala olgan, balki o‘zlari ham musiqa bastalaganlar. sozandalar o‘z davrining etuk musiqachilari va shoirlari ham bo‘lishgan. o‘rta asr sharoitida musiqiy ixtisoslashuv maxsus musiqiy ustaxonalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. bu erda ustoz-shogird an’analari qaror topib rivojlandi. ayni paytda ansambl ijrochiligi takomillashdi, musiqa san’ati...

Формат DOC, 497,5 КБ. Чтобы скачать "sharq olimlarining risolalarida musiqani jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: sharq olimlarining risolalarida… DOC Бесплатная загрузка Telegram