alisher navoiy g‘azallariga sharhlar

PDF 63 pages 289.8 KB Free download

63 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 289.8 KB

File type PDF

Pages 63

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 63

microsoft word - navoiy_gazallariga_sharhlar_lotin_ziyouz_com.doc alisher navoiy g‘azallariga sharhlar www.ziyouz.com kutubxonasi 1 alisher navoiy g‘azallariga sharhlar erkin vohidov junun vodiysida ulug‘ navoiyning har biri bir jahon ma’no, bir olam his to‘yg‘u ifoda qilguchi baytlarini takror- takror o‘qib har safar ko‘nglimiz surur va hayajon bilan to‘ladi, har safar bu olmos satrlarning yangi qirralarini kashf qilamiz, yangi-yangi ma’no tovlanishlarini ko‘rib hayratlanamiz. navoiy baytlari bizning hayotimizga bolalikdan, dastlabki o‘qish kitoblari bilan kirib keladi. biz ilk bor buyuk shoirni donishmand muallim sifatida taniymiz, «olim bo‘lsang, olam seniki» deb aytgan ustoz sifatida o‘rganamiz. so‘ng o‘smirlik, yigitlik faslida bizga navoiy muhabbat, vafo darsini beradi. yoniq ishqiy baytlarni yon daftarimizga ko‘chirib yozamiz, ilk sevgi maktublariga qo‘shib bitamiz. vaqt o‘tishi bilan buyuk alisher ko‘z oldimizda faylasuf sifatida namoyon bo‘ladi, bizga hayot darsini o‘rgatadi, uning sevinch va anduhlari, zavqu jafolarini so‘zlab dunyo haqidagi tasavvur doiramizni kengaytiradi. junun vodiysig‘a moyil ko‘rarmen joni zorimni, tilarmen bir yo‘li buzmoq buzulg‘on ro‘zg‘orimni. mana shu …

2 / 63

ir dunyodan shunchalar ko‘ngli qolgan, sovuganki, oqibatsiz odamlardan shunchalar mehri qaytganki, bu hayotdan hech bir nishonsiz yo‘q bo‘lib ketinshi tilaydi. inson jismi-ku xoki g‘ubor bo‘lmoqqa mahkum, lekin shoir istagi — falak bedodidin garchi mani xokiy g‘ubor o‘ldum, tilarmen, topmag‘aylar to‘tiyolikka g‘uborimni. ya’ni, zolim odamlar meni tirikligimda xo‘rladilar, qadrimga yetmadilar. vaqt kelarki, mening odamlarga ko‘rguzgan mehru sadoqatim, fidoyiligim ayon bo‘lar. kishilar mening qadrimga yetarlar, mozorim xokini ko‘zlariga to‘tiyo qilarlar. lekin tirikligimda bedodlik qilganlar men dunyodan o‘tgach o‘kinmoqlari benaf, ko‘zlarita to‘tiyo qilmoq uchun guborimni topmagaylar. o‘shanda, ey ahli gaflat, navoiy qayga azm etdi deb so‘ramang, men tirikligimdaeq ixtiyorim jilovini qazoning qo‘liga berib qo‘yganman: alisher navoiy g‘azallariga sharhlar www.ziyouz.com kutubxonasi 2 demang, qay sori azm etgung, menga yo‘q ixtiyor, oxir — qazo ilkiga bermishmen inoni ixtiyorimni. oshiq dunyoning jabru jafosidan ko‘p qonli yoshlar to‘kdi. oqibat ko‘zlarida o‘sha qon yoshlar ham qurib tamom bo‘ldi. faqat za’fardek sarg‘aygan yuzi qoldi. shoir bu holatni hayratomuz tashbehga …

3 / 63

ub yoru diyorimni. ya’ni, agar men yoru diyorimni tashlab bosh olib ketar bo‘lsam, buning boisi yordan va diyorim odamlaridan boshimga ming balolar yoqqanidir. taqdir mening boshimga solgan bu savdo shunday og‘ir savdokim: yomon holimg‘a bag‘ri og‘rig‘ay har kimsakim ko‘rgay, bag‘ir pargolasidan qong‘a bulg‘ong‘on uzorimni. bag‘rim pora-pora bo‘lganidan qonga bo‘yaldim, bu holimni ko‘rgan har bir kimsaning bag‘ri ogrimay iloji yo‘q. tiriklik shoirning nazdida — dard. bu dardning davosi esa yolgiz o‘lim. asli sharobdan kelgan bosh ogriqning davosi sharob. ammo shoir uchun tiriklik sharobining daf’i xumori zahri qotildir. hayotim bodasidin sargaronmen asru, ey soqiy, qadahqa zahr qotil quy, dog‘i daf’ et xumorimni. ya’ni, hayot bodasiii ichib boshim og‘irdur, ey soqiy, qadahga zahar quyib bergin-da meiing boshim og‘rigini daf’ et. chunki bu dunyoda o‘lmay turib tinchimak mumkin emas, shu bois meni dardlardan ozod qilmoqchi bo‘lsangiz, boru yo‘gimni yoqing: jahon tarkini qilmay chunki topmoq mumkin ermastur, navoiy, qil meni ozod o‘rtab yo‘qu borimni. navoiyning …

4 / 63

‘azallarning har biri daho ijodkorning benazir san’ati va teran tafakkuridan guvohlik beradigan badiiy durdona, mo‘‘jizadir. bu badiiy miniatyuralarning yaratilganiga besh asrdan oshdi, lekin kecha yozilganday hamon ruhimiz, shuurimizni g‘alayonga solib, dillarga halovat bag‘ishlaydi, o‘qigan sari yana o‘qigingiz, baytlar qatidagi sehrli va sirli ma’nolarni teranroq, to‘laroq anglab olgingiz keladi. buyuk o‘zbek shoiri salaflari ijod-xonasida kamolga yetgan ko‘hna janrning imkoniyatlarini istifoda etib, bemisl mahorat ko‘rsatish, xazoya bilmas she’riy gulshanlar yaratish barobarida o‘zi mustaqil ravishda yangi ifoda usullariyu uslublar ixtiro qildi, ijodiy tajribalar, ulkan izlanishlar yo‘lidan borib, g‘azal inkishofini baland cho‘qqilarga olib chiqdi. yaxlit ma’noli, voqeaband g‘azallar yaratish ulug‘ navoiyning shunday uslubiy ixtirolaridandir. maqsud shayxzoda birinchi bo‘lib bunga e’tiborimizni qaratgan edi. avvalgi shoirlarda ahyon-ahyon uchrab turadigan bu xususiyat navoiy ijodida izchillik tusini oladi, muayyan raviya, badiiy ifoda tarziga aylanadi. turfa insoniy holatlar, voqea-hodisalar tasviriga bag‘ishlangan turkum-turkum gazallar shundan dalolat beradi. yaxlit ma’noli g‘azal radif-so‘zga urg‘u berib, shoirona vahiyatni namoyon etish, yo biror-bir hodisadan …

5 / 63

n jonon yitar, gar borsa jonon jon ketar, kimsaga jononu jonsiz umr ne imkon erur. hushdurur jonu jahon jonon bila, jonon agar bo‘lmasa, jon o‘ylakim o‘lmas, jahon zindon erur. jonim ol, ey, hajru jononsiz manga ranj aylama, chunki jononsiz navoiy jonidin ranjon erur. g‘azalda «jon» so‘zi o‘n to‘qqiz, «jonon» so‘zi o‘n olti marta takrorlanib kelgan. biroq bu alisher navoiy g‘azallariga sharhlar www.ziyouz.com kutubxonasi 5 qaytariqlar bizga noxush tuyulmaydi, aksincha, kuchli zavq uyg‘otadi, shoirning zakovati, topqirligiga qoyil qolamiz, qarshimizda o‘ziga xos butun bir g‘azal-tajnis, ya’ni bir o‘zakli, talaffuzi, shakli o‘xshash, ammo ma’nolari xilma-xil so‘zlar vositasida barpo bo‘lgan hayratomuz san’at namunasi. ayonki, tajnis klassik she’riyatimizda keng tarqalgan usul, lekin yetti baytli g‘azalda ikki jinodosh so‘zning boshdan-oxir har gal yangi ma’noda, yangi jilo, yangi tovlanish bilan bunday zanjirlanib kelishi favqulodda hodisa. go‘yo usta zargar bir bo‘lak javohirdan turfa tarovatli marvarid donalarini suftalab, ipak ipga tizib chiqqanday. va lekin shu narsa ham esda tursinkim, …

6 / 63

i, ehtiros-hayajonlari jo‘shib boraveradi, jon va jonon mojarosi zo‘rayadi, visol shodligiyu hijron azoblari, oshiq iztirobi va yor istig‘nosi orasidagi dramatik ziddiyat taranglashadi. g‘azalni sharhlaganimizda bu xususiyat yanada ravshanroq ko‘zga tashlana boradi. ammo bu ishni boshlashdan oldin hamma gaplarimiz kelib taqaladigan «jon» va «jonon» so‘zlariga izoh bermoqchimiz. jonon so‘zining jondan kelib chiqqani aniq. lekin qanday qilib? balki bu «jon kabi», «jonga o‘xshash» (jondan shirin) degan ma’nolarni anglatar? ya’ni: jonmonand — jonmon — jonon tarzida birikmaning ixchamlashib borishi oqibatida sodir bo‘lgandir? fors tilida so‘zni mana shunday ixchamlab, talaffuzni yengillashtirish hodisasi bor. ammo suddiy basnaviyning fikricha, jonon jon so‘zining ko‘pligidir. mahbubni ulug‘lash, unga cheksiz hurmat-ehtirom bildirish maqsadida shunday qilingan bo‘lsa ajab emas, chunki bu yaxshi odatimiz hozir ham amal qilib kelmoqda. bundan tashqari, jonon — jonlarning joni (joni jonho, joni jonon) tuganmas, o‘lmas jon ma’nosida ishlatilib, bora-bora tilda mustahkamlanib qolgan bo‘lishi ham mumkin. har holda barcha ma’nolarda ham jonon (muannas shakli jonona) inson …

7 / 63

gilar esa, jon boshqa, tana-jism boshqa deb tushunganlar. boz ustiga, ularning tasavvuricha, jon, ruh — oliy ne’mat, birlamchi borliq bo‘lib, jism quyi xayulo — to‘rt unsurdan tarkib topgan bir qolip. agar jon bo‘lmasa, vujud o‘zicha yashay olmaydi, dunyo timsoli bo‘lgan bu «vayrona»ni jon obod qilishi mumkin. «oshiq dili do‘stga muntazir va beqaror talpinganiday, jism ruhga mushtoq va muhtojdir», deydi «kashful mahjub» kitobining muallifi shoh inoyatullo. alisher navoiy asarlarida uchraydigan «jismi vayronim», «tan uyn», «vujud xokistari» singari iboralarni shu ma’noda anglashimiz kerak. uningcha, jonsiz jism — qaro tuproq: «jismdan jonsiz na hosil, ey mu-sulmonlarki, ul bir qaro tufroqdururkim, gulu rayhoni yo‘q». jonning shoirlar ko‘p qo‘llaydigan ikkinchi ramziy nomi «ravon» (yurib turuvchi) ekanini e’tiborga olsak, jon jismga qarama-qarshi o‘laroq doimo harakatdagi narsa deb qaralgani ma’lum bo‘ladi. shuning uchun u alisher navoiy g‘azallariga sharhlar www.ziyouz.com kutubxonasi 6 jism bilan kurashadi, o‘z asli — mutlaq ruhga borib qo‘shilishga intiladi, deya talqin qilingan. «jonim og‘zimga …

8 / 63

o‘rnidadir, ular ikkovi bu ishda juda inoqdirlar». baytdagi «jonon» so‘zining inoq, ittifoqdan tashqari, yana bir — jonga jon, jon berib jon olish degan qadimiy ma’nosi ham bor. masalan, urushda fidoyilik ko‘rsatgan kishilarga nisbatan shunday deyilgan. navoiy gazalga bu ma’noni ham singdira olgan: jononning ikki labi oshiqqa jon bag‘ishlashda bir-biri bilan tortishib, bahslashadi — biri jon olsa, ikkinchisi jon ato etadi. ha, bu yor diydoriga mushtoq, ko‘ngli muhabbat bodasi-la limmo-lim odam uchun tabiiy holdir. oshiq jonon yodida shunchalik aziyat chekadiki, o‘zining bor-yo‘qligini unutib qo‘yadi, biroq jonon huzuri, visol uni qayta o‘ziga keltiradi, tiriltiradi. visol lahzasidagi bu ruhiy holat, qoniqish, yor lablaridan olingan bo‘saning lazzati jonga beqiyos huzur bag‘ishlaydi. jon jonon bilan qovushib, yo‘q-yo‘q, birlashib ketadi. ular orasida hech qanday farq qolmaydi: jon — jononga, jonon esa — jonga aylanadi. ya’ni: «jonim jonondan shu darajada to‘yib qoniqdiki, qaysisi jon, qaysi biri jonon ekanini bilmay qoldim — jon bo‘lsa, jonon qani, jonon bo‘lsa, …

9 / 63

nonsiz jonning unga keragi yo‘q. jononsiz jon tanni ham qiynoq va uqubatlar girdobiga soladi. jonning doimiy suratda jononga talpinishi, visolga tashnaligini insonning o‘z idealiga, butun fayzu fazilati, pok axloqi, ichki ma’naviy dunyosining ko‘rkam, nurafshonligi bilan jozibali bo‘lgan do‘st sari intilishi deb bilmoq kerak. do‘st — kishining sevgan yori ham, e’tiqod-imon timsoli ham, ezgulik, adolat va haqiqat hamdir. yaxshi insonni sevish — hayotni sevish, hayotni sevish — haqiqatni, haqni sevish demakdir. buyuk navoiy xayolotida yetilgan jonon obrazida bu tushunchalarning bari mujassam. shu ma’noda jononga bo‘lgan muhabbat real turmush, muhitdan qoniqmagan, zulm va zo‘rlik pajmurda etgan, dunyoning notekis va noto‘kisligidan ozurda ko‘ngilning qidirgan oromgohi, sig‘inadigan va suyanadigan yagona panohxonasi bo‘lganini unutmaydi. «xazoin-ul maoniy» debochasida shoir o‘z g‘azallarining yozilishiga sabab bo‘lgan hayotiy turtkilarni bunday qayd etadi: «oldimga ancha dushvorliqlar yuzlandi va tegramga ancha sa’b giriftorliqlar aylandi va boshimg‘a sipehr ancha balo toshini otdi va ishq sipohining lagadko‘bi zaif paykarim bila so‘ngaklarimni oncha oyoq …

10 / 63

jononsiz yashash behad og‘ir, ammo jonsiz shu maromda o‘rtanib-o‘rtanib izhor yashash behad og‘ir, ammo jonsiz umr ko‘rish oson». jigarso‘xta, shaydoyi oshiq ko‘ngil munojotini mana shu maromda o‘rtanib-o‘rtanib izhor etgan. visoldan sarxush, biroq yordan judo bo‘lish muqarrarligini oldindan sezganday jon talvasada. hijron azoblariga qayta giriftor bo‘lmaslik uchun jondan kechishga ham rozi... to‘rtinchi baytdagi «jonsiz umr oson erur» jumlasi bizga g‘alatiroq tuyulishi mumkin. darhaqiqat, qanday qilib odam jonsiz yashay oladi? chamasi, bu o‘rinda shoir jon bahsining majoziy-botiniy ma’nosini chuqurlashtira borib, inson uchun ma’naviy hayotning afzalligini ta’kidlamoqchi bo‘lgan. uning nazarida haqiqiy hayot ma’naviy hayotdir, zerokim, jonon, ko‘rib o‘tganimizday, ana shu ma’naviy fazilatlarning umumlashma timsoli. navoiy so‘z o‘yini — tajnisdan mantiq silsilasiga o‘tadi: modomiki, jon bilan jonon bir ekan, biri ikkinchisisiz tasavvur etilmas ekan, jononi yo‘q (ishqsiz) odamlar jonsiz kishilardir. ular tirik yuradilaru lekin ruhan, qalban o‘lganlar. shuning uchun umrlari oson kechadi. ammo eng qizig‘i shundaki, shoir o‘zining bu fikridan qaytadi, axir, ishq barcha …

Want to read more?

Download all 63 pages for free via Telegram.

Download full file

About "alisher navoiy g‘azallariga sharhlar"

microsoft word - navoiy_gazallariga_sharhlar_lotin_ziyouz_com.doc alisher navoiy g‘azallariga sharhlar www.ziyouz.com kutubxonasi 1 alisher navoiy g‘azallariga sharhlar erkin vohidov junun vodiysida ulug‘ navoiyning har biri bir jahon ma’no, bir olam his to‘yg‘u ifoda qilguchi baytlarini takror- takror o‘qib har safar ko‘nglimiz surur va hayajon bilan to‘ladi, har safar bu olmos satrlarning yangi qirralarini kashf qilamiz, yangi-yangi ma’no tovlanishlarini ko‘rib hayratlanamiz. navoiy baytlari bizning hayotimizga bolalikdan, dastlabki o‘qish kitoblari bilan kirib keladi. biz ilk bor buyuk shoirni donishmand muallim sifatida taniymiz, «olim bo‘lsang, olam seniki» deb aytgan ustoz sifatida o‘rganamiz. so‘ng o‘smirlik, yigitlik faslida bizga navoiy muhabbat, vafo darsini beradi. yoniq ishqiy ...

This file contains 63 pages in PDF format (289.8 KB). To download "alisher navoiy g‘azallariga sharhlar", click the Telegram button on the left.

Tags: alisher navoiy g‘azallariga sha… PDF 63 pages Free download Telegram