iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish

DOCX 17 pages 244.7 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 244.7 KB

File type DOCX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

o‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti mustaqil ish mavzu: iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bajardi: yunusova shaxzoda shoinoyat qizi tekshirdi: davletova x toshkent 2025 mundarija kirish asosiy qism 1. iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligi tushunchasi 2. iot tizimlarida yuzaga keladigan xavfsizlik muammolari 3. ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda sun'iy intellekt texnologiyalarining roli 4. iot xavfsizligida sun'iy intellektdan foydalanishning afzalliklari va kamchiliklari xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish zamonaviy raqamli asrda “internet of things” (iot) texnologiyasi kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. aqlli uylar, sanoat avtomatizatsiyasi, sog‘liqni saqlash tizimlari va transport sohasida iot qurilmalari keng qo‘llanilmoqda. bu qurilmalar turli sensorlar yordamida ma’lumotlarni yig‘ib, internet orqali uzatish va qabul qilish xususiyatiga ega. biroq, iot qurilmalari sonining keskin oshib borayotgani va ular orqali uzatiladigan ma’lumotlar hajmining ortishi bilan birga, ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash dolzarb muammoga aylanmoqda. iot qurilmalari ko‘pincha oddiy va himoyasiz arxitekturaga ega bo‘lib, ular kiberhujumchilarning oson …

2 / 17

imlarining yanada barqaror, xavfsiz va ishonchli ishlashiga imkon yaratmoqda. mazkur mustaqil ishda iot tizimlarida ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashda sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘rni, qo‘llanilish usullari, afzallik va kamchiliklari hamda kelajak istiqbollari tahlil qilinadi. mavzuning dolzarbligi zamonaviy texnologiyalar tez sur’atlarda rivojlanayotgan bir paytda ushbu yo‘nalishda chuqur ilmiy izlanishlar olib borishni talab qiladi. 1. iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligi tushunchasi internet of things (iot) — bu inson ishtirokisiz ma’lumot to‘plash, tahlil qilish va uzatish imkonini beruvchi raqamli tizimlar to‘plamidir. iot qurilmalari sanoat avtomatizatsiyasi, sog‘liqni saqlash, transport, qishloq xo‘jaligi, uy xo‘jaligi kabi turli sohalarda keng qo‘llanilmoqda. ushbu qurilmalar o‘zaro global tarmoq orqali bog‘lanadi va katta hajmdagi ma'lumotlarni doimiy tarzda almashadi. aynan shu o‘ziga xoslik iot tizimlarining kiberxavfsizlik nuqtai nazaridan sezgir bo‘lishiga sabab bo‘ladi. iot tizimlarida ma’lumotlar xavfsizligi deganda, quyidagilar tushuniladi: · maxfiylik (confidentiality) – faqat ruxsat etilgan foydalanuvchi yoki qurilmalar ma’lumotlarga kirish huquqiga ega bo‘lishi kerak. · yaxlitlik (integrity) – ma’lumotlar uzatilayotgan yoki saqlanayotgan paytda o‘zgartirilmasligi, …

3 / 17

lariga ega emas. iot tizimlaridagi asosiy xavfsizlik tahdidlari: · ma’lumotlarni o‘g‘irlash – tarmoqqa ulangan qurilmalardan shaxsiy yoki maxfiy ma’lumotlar ruxsatsiz ravishda olinishi. · xakerlik hujumlari – qurilmalarga kirib ularni ishdan chiqarish yoki noto‘g‘ri ishlashiga sabab bo‘lish. · trafikni ushlab qolish (sniffing) va manipulyatsiya qilish – uzatilayotgan ma’lumotlar ushlanib, ularning mazmuni o‘zgartiriladi. · botnet hujumlari – iot qurilmalari yirik zararli tarmoqlarning (botnet) qismi sifatida ishlatilishi mumkin. · xavfsiz yangilanish tizimining yo‘qligi – ko‘plab iot qurilmalarida dasturiy ta'minotni yangilash imkoniyati mavjud emas, bu esa zaiflikni davom ettiradi. shu bois, iot tizimlarida xavfsizlikni ta’minlash nafaqat texnik, balki strategik masala hisoblanadi. u quyidagi asosiy choralarni talab qiladi: · kriptografik himoya (ma’lumotlarni shifrlash va dekodlash); · foydalanuvchini aniqlash (avtentifikatsiya) va ruxsat darajasini belgilash (avtorizatsiya); · real vaqt rejimidagi monitoring va tahlil; · xavfsizlik siyosatlarini avtomatlashtirish. bunda sun’iy intellekt (si) texnologiyalarining ahamiyati tobora ortib bormoqda. si yordamida iot tarmoqlaridagi millionlab qurilmalar faoliyati kuzatilib, anomal xatti-harakatlar tezda …

4 / 17

qurilmalar bir-biri bilan bog‘lanib, doimiy ma’lumot almashinuvi orqali turli jarayonlarni avtomatlashtirishga xizmat qiladi. shu bilan birga, bunday ochiq va keng ko‘lamli tizimlarda xavfsizlik muammolari tobora keskinlashib bormoqda. iot qurilmalarining jadal rivojlanishi xavfsizlikni nazorat qilishni murakkablashtirmoqda, bu esa turli darajadagi tahdid va zaifliklarga olib kelmoqda. iot tizimlarida eng ko‘p uchraydigan xavfsizlik muammolari quyidagilar hisoblanadi: qurilmalar darajasidagi zaifliklar iot qurilmalarining aksariyati arzon va oddiy arxitekturaga ega bo‘lib, ularda kuchli xavfsizlik mexanizmlari o‘rnatilmagan. odatda, qurilmalar: · standart yoki o‘zgartirilmagan parollar bilan ishlaydi; · kriptografik himoyadan yoksun bo‘ladi; · yangilanmaydigan yoki avtomatik yangilanishni qo‘llab-quvvatlamaydigan dasturiy ta’minot bilan ta’minlangan. bu esa ularni xakerlar uchun oson nishonga aylantiradi. ma’lumotlar uzatishdagi zaifliklar iot qurilmalari tarmoq orqali ma’lumotlarni uzatadi. agar uzatish chog‘ida shifrlash mexanizmlari bo‘lmasa, quyidagi xavfli holatlar sodir bo‘lishi mumkin: · trafikni tahlil qilish (sniffing) orqali maxfiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash; · ma’lumotlar oqimini manipulyatsiya qilish (masalan, “man-in-the-middle” hujumlari); · ma’lumotlar yo‘qotilishi yoki buzilishi, bu esa noto‘g‘ri qarorlar qabul …

5 / 17

nternetga ulash; · maxfiylik sozlamalarini o‘zgartirmaslik. natijada, foydalanuvchilar o‘zlari bilmagan holda qurilmalarning buzilishiga yo‘l ochadi. integratsiya va moslashuvdagi murakkabliklar turli ishlab chiqaruvchilarning qurilmalari o‘ziga xos texnologik standartlarga ega bo‘ladi. bu esa: · moslashuv va xavfsizlik siyosatini yagona tarzda yuritishni qiyinlashtiradi; · xavfsizlikni markazlashtirilgan tarzda boshqarishni imkonsiz qiladi. shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi iot qurilmalari ko‘plab shaxsiy va sezgir ma’lumotlarni yig‘adi (masalan, sog‘liq holati, joylashuv, xatti-harakatlar). ushbu ma’lumotlar: · noto‘g‘ri qo‘llar qo‘liga tushib qolsa, shaxsiy hayot daxlsizligiga putur yetkazadi; · kiberjinoyatlar (firibgarlik, shantaj) uchun vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. iot tizimlarida xavfsizlik muammolari ko‘p qirrali va murakkab bo‘lib, ularni aniqlash, baholash va bartaraf etish uchun tizimli yondashuv zarur. faqat texnik vositalar emas, balki foydalanuvchi madaniyati, standartlashtirish va avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlari (ayniqsa sun’iy intellekt asosidagi) joriy etilishi orqali bu muammolar yechimini topish mumkin. 3. ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda sun'iy intellekt texnologiyalarining roli zamonaviy internet of things (iot) tizimlarining kengayib borishi bilan birga, xavfsizlik tahdidlari ham …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish"

o‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti mustaqil ish mavzu: iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bajardi: yunusova shaxzoda shoinoyat qizi tekshirdi: davletova x toshkent 2025 mundarija kirish asosiy qism 1. iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligi tushunchasi 2. iot tizimlarida yuzaga keladigan xavfsizlik muammolari 3. ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda sun'iy intellekt texnologiyalarining roli 4. iot xavfsizligida sun'iy intellektdan foydalanishning afzalliklari va kamchiliklari xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish zamonaviy raqamli asrda “internet of things” (iot) texnologiyasi kundalik hayotimizning ajralmas qismiga ay...

This file contains 17 pages in DOCX format (244.7 KB). To download "iot tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish", click the Telegram button on the left.

Tags: iot tizimlarida ma'lumotlar xav… DOCX 17 pages Free download Telegram