uyg'ur yozuvi

PPTX 21 pages 179.8 KB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 179.8 KB

File type PPTX

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

prezentatsiya powerpoint sharof rashidov nomidagi samarqand davlat universiteti markaziy osiyo xalqlari tillari va madaniyati instituti filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishining 301 – guruh talabasi berdimurodova sevinchning o’zbek tili tarixi fanidan tayyorlagan taqdimoti mavzu: uyg'ur yozuvi kirish turkiy xalqlar ko‘p asrlik boy yozuv va adabiyot an’analariga ega bo‘lib, ular ichida uyg‘ur yozuvi alohida o‘rin tutadi. qadimdan turkiy qabilalar orasida savdo, madaniyat, siyosat va diniy hayotning rivojlanishida yozuv juda muhim vosita bo‘lgan. milodiy viii–ix asrlarda shakllangan uyg‘ur yozuvi so‘g‘d yozuvi asosida paydo bo‘lib, tez orada keng hududlarga tarqaldi hamda turkiy xalqlarning davlat hujjatlari, adabiy asarlari va diniy matnlarida qo‘llanila boshladi. uyg‘ur yozuvi o‘z davrida sharq va g‘arb madaniy aloqalarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan, turli tillar yozuv tizimlariga ta’sir ko‘rsatgan va hatto mo‘g‘ul imperiyasi davrida rasmiy yozuv sifatida ishlatilgan. bu yozuv tizimi orqali ko‘plab tarixiy yodgorliklar, diniy matnlar va hujjatlar bizgacha yetib kelgan. bugungi kunda uyg‘ur yozuvini o‘rganish turkiy xalqlarning tarixiy …

2 / 21

v tizimi sifatida tilga olingan va keyinchalik boshqa turkiy xalqlar ham shu nom bilan atagan. “uyg‘ur yozuvi” nomi hozirgacha ilmiy adabiyotlarda qadimiy turkiy yozuv tizimini ifodalash uchun ishlatilib kelinadi. uyg‘ur yozuvi tushunchasi uyg‘ur yozuvi — qadimgi turkiy xalqlar tomonidan yaratilgan va asosan viii–xiv asrlarda keng ishlatilgan yozuv tizimi. so‘g‘d yozuvi asosida shakllangan bo‘lib, turkiy tillar tovush tizimiga moslashtirilgan. asosan uyg‘ur xoqonligi, keyinchalik sharqiy turkiston, mo‘g‘uliston va boshqa turkiy hududlarda rasmiy yozuv sifatida qo‘llangan. davlat hujjatlari, savdo bitimlari, diniy matnlar (budda, manixey, keyinroq islomiy adabiyotlar) shu yozuvda bitilgan. keyinchalik mo‘g‘ul va manjur yozuv tizimlariga ham asos bo‘lgan. kelib chiqishi uyg‘ur yozuvi milodiy viii asrda yuzaga kelgan. asosi qadimgi so‘g‘d yozuvi bo‘lib, u esa o‘z navbatida aramey yozuviga borib taqaladi. so‘g‘d savdogarlari va madaniy aloqalar orqali yozuv uyg‘ur xalqi orasiga kirib kelgan. uyg‘ur tiliga moslashtirilib, tovush tizimi va yozish qoidalari o‘zgartirilgan. shu sababli uyg‘ur yozuvi — markaziy osiyodagi qadimgi yozuv an’analarining davomi …

3 / 21

xirida turli shaklga ega bo‘lishi mumkin. ulanadigan chiziqlar tufayli yozuv oqimli va silliq ko‘rinadi. o‘sha davrda 18–22 ta asosiy harf mavjud bo‘lib, turkiy tillar tovush tizimiga moslashtirilgan. harf tizimi uyg‘ur yozuvi 18–22 ta asosiy belgidan iborat. harflar undosh va unli tovushlarni ifodalaydi. har bir harf so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida turlicha shaklda yoziladi. harflar bir-biriga ulanadi va oqimli yozuv hosil qiladi. ba’zi tovushlar uchun bitta harf bir nechta talaffuzni ifodalashi mumkin. so‘zlar orasida bo‘sh joy (bo‘g‘in yoki so‘z ajratgich) ishlatilgan. alifbo tizimi va imlo prinsiplari alifbo tarkibi: 18–22 ta asosiy harf mavjud. 4 ta unli tovushni (a, e, i, o/u) ifodalaydigan belgilar bor. qolgan belgilar turli undosh tovushlarni bildiradi. imlo prinsiplari: harflar so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida turlicha yoziladi. ko‘plab so‘zlarda unli tovushlar yozuvda to‘liq ifodalanmaydi (qisqartirilgan yozuv). o‘ngdan chapga yozish tartibi saqlanadi. yozuvda ba’zi tovushlar bir harf bilan ifodalangan (masalan, g/q, b/p). so‘zlar orasida ajratgich yoki bo‘sh joy ishlatilgan. …

4 / 21

vi shu yerga ham kirib kelgan.ayrim yozma manbalar orqali uyg‘ur yozuvi eron va hindiston hududlariga ham yetib borgan. davlat boshqaruvida qo‘llanilishi uyg‘ur xoqonligi davrida barcha rasmiy yozishmalar shu yozuvda yuritilgan.soliqlar, shartnomalar, farmonlar va savdo hujjatlari uyg‘ur yozuvida yozilgan.diplomatik munosabatlarda, boshqa davlatlar bilan aloqalarda rasmiy yozuv sifatida ishlatilgan.mo‘g‘ul imperiyasida ham uyg‘ur yozuvi davlat idoralarida qo‘llangan va mo‘g‘ul yozuvining shakllanishiga asos bo‘lgan.uyg‘ur yozuvi o‘sha davrda davlat boshqaruvi uchun qulay va ixcham yozuv tizimi sifatida qadrlangan. madaniy hayotdagi roli adabiyot va san’at: buddaviylik va manixeylik diniy kitoblari uyg‘ur yozuvida tarjima qilingan va yozilgan. tarjima maktablari: xitoy, hind va eron adabiyotidan ko‘plab asarlar uyg‘ur tiliga moslashtirilgan. savdo hayoti: karvon yo‘llarida hujjatlar va bitimlar uyg‘ur yozuvida yuritilgan. ta’lim va ilm-fan: uyg‘ur yozuvida ko‘plab ilmiy, tibbiy va huquqiy asarlar yaratilgan. teatr va madaniyat: ayrim dramatik matnlar va she’riy asarlar uyg‘ur yozuvida saqlangan. uyg‘ur yozuvi va boshqa yozuvlar mo‘g‘ul yozuvi: mo‘g‘ul imperiyasi davlat yozuvi uyg‘ur yozuvi asosida …

5 / 21

‘ur yozuvi asta-sekin chekinib bordi.shunga qaramay, uyg‘ur yozuvi uzoq vaqt huquqiy va savdo hujjatlarida qo‘llanib turgan.arab yozuviga o‘tish turkiy xalqlarning til va madaniyat tarixida yangi davrni boshlab bergan. qo‘lyozma merosi qadimiy uyg‘ur yozuvida yozilgan ko‘plab qo‘lyozmalar va hujjatlar bizgacha yetib kelgan. asosiy topilmalar: turfan (xitoyning shinjon hududi) – diniy va huquqiy matnlar. dunxuan – buddaviylik va manixeylik asarlari. qocho va bezeklik – madaniy va san’atga oid matnlar. qo‘lyozmalar orasida: savdo bitimlari va soliq hujjatlari buddaviylik sutralari va diniy izohlar tibbiyot, astronomiya va ta’limga oid matnlar bu manbalar hozir muzeylar, arxivlar va ilmiy markazlarda saqlanib, o‘rganilmoqda. zamonaviy tadqiqotlar uyg‘ur yozuvi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar xix–xx asrlarda kuchaydi. nemis, rus, xitoy va turkiyshunos olimlar turfan va dunxuan qo‘lyozmalarini o‘rgandilar. o‘zbekiston, qozog‘iston va turkiyada ham uyg‘ur yozuvi bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. tadqiqotlar asosan: grafik tizim va imlo masalalari tarixiy yodgorliklar tahlili til taraqqiyoti va adabiy an’analarga ta’siri bugungi kunda uyg‘ur yozuvi raqamlashtirilmoqda va …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "uyg'ur yozuvi"

prezentatsiya powerpoint sharof rashidov nomidagi samarqand davlat universiteti markaziy osiyo xalqlari tillari va madaniyati instituti filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishining 301 – guruh talabasi berdimurodova sevinchning o’zbek tili tarixi fanidan tayyorlagan taqdimoti mavzu: uyg'ur yozuvi kirish turkiy xalqlar ko‘p asrlik boy yozuv va adabiyot an’analariga ega bo‘lib, ular ichida uyg‘ur yozuvi alohida o‘rin tutadi. qadimdan turkiy qabilalar orasida savdo, madaniyat, siyosat va diniy hayotning rivojlanishida yozuv juda muhim vosita bo‘lgan. milodiy viii–ix asrlarda shakllangan uyg‘ur yozuvi so‘g‘d yozuvi asosida paydo bo‘lib, tez orada keng hududlarga tarqaldi hamda turkiy xalqlarning davlat hujjatlari, adabiy asarlari va diniy matnlarida qo‘llanila boshladi. uyg‘ur yo...

This file contains 21 pages in PPTX format (179.8 KB). To download "uyg'ur yozuvi", click the Telegram button on the left.

Tags: uyg'ur yozuvi PPTX 21 pages Free download Telegram