olam paydo bo'lishing ilmiy manzarasi

PPTX 19 sahifa 120,7 KB Bepul yuklash

19 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 120,7 KB

Fayl turi PPTX

Sahifalar 19

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 19

ma’ruza 1 ma’ruza 1 olam paydo bo'lishining ilmiy manzarasi reja 1. kengayuvchi koinot modeli 2. quyosh tizimi 3. er 4. oy 5. modda va maydon 1. kengayuvchi koinot modeli “kengayuvchi koinot” modelining asosiy qismi katta portlash g'oyasidan iborat. unga ko'ra, ~ 15 milliard yil muqaddam aralashmaning barcha qismlarida (hech qanday kengayish markazi bo'lmagan) bir vaqtda portlash sodir bo'lgan, 0.0001 daqiqadan keyin esa uning zichligi ~1014 g/sm3 gacha pasaygan va proton, neytron, elektronlar hamda hozirda fanga ma'lum 500 dan ortiq elementar zarralar va ularning antizarralari guruhi ham vujudga kelgan. elementar zarralarning soni antizarralarga nisbatan ko'proq hosil bo'lgan. hozirda hamma elementar zarralarning antizarralari mavjudligi aniqlangan. 1932 yilda elektronning antizarrasi – pozitron (musbat zaryadga ega), 1955 yilda protonning antizarrasi antiproton (manfiy zaryadga ega), 1956 yilda neytronning antizarrasi – antineytron (magnit momenti bilan farq qiladi) kashf qilindi. elementar zarralar va antizarralarning massalari, yashash vaqti bir xil bo'lishidan tashqari, ularning o'ziga xos xususiyati –o'zaro to'qnashganda …

2 / 19

on tortishish kuchi ta'sirida fazoda sovuq quyuqlanishlar vujudga kelishni boshlagan. bir necha yuz ming yil davomida ulkan quyuqlanishlar markazi atrofida vodorod va geliy atomlaridan hosil bo'lgan aralashmaning zichligi oshib borishi tufayli, uning harorati 15-20 million gradusga qadar ko'tarilgan. shundan keyin markaz atrofida termoyadro reaktsiyasi vujudga kelgan. vodorod yadrolari qo'shilib, geliy yadrosini hosil qilishi uchun yadrolar bir-biriga nihoyatda yaqin masofaga (~10-13 sm) kelishi kerak. yadrolarning bunday yaqin kelishiga ular orasidagi itarilish kuchlari – kulon kuchlari to'sqinlik qiladi. bu kuchni engish uchun yadrolar taxminan bir necha o'n million gradus haroratga mos keladigan tezlik bilan harakatlanishi kerak. shuning uchun yadrolar sintezi jarayoniga “termoyadro reaktsiyasi” deyiladi. termoyadro reaktsiyalari natijasida juda ko'p energiya ajralib chiqadi. hisoblashlar shuni ko'rsatadiki, 1 kg vodorod yadrosi termoyadro reaktsiyasida qatnashsa, 7 g massa nurga aylanadi. koinot kengayishi sababli fazoda vodorod atomlarining zichligi sezilarli darajada kamayishi hisobiga hosil bo'lgan quyuqlanishlarning bir qismigina birinchi avlod yulduzlariga aylana olgan. hozirda (quyosh massasiga yaqin) …

3 / 19

ilishiga olib keladi. harorat yuz million gradusga ko'tarilganda ikkinchi termoyadro reaktsiyasining birinchi qismi boshlanadi. bu jarayon geliy yadrolari birlashib uglerod yadrolarini hosil qilgunga qadar davom etadi. quyosh massasiga yaqin bo'lgan yulduzlar o'z bag'rida uglerod yadrosini hosil qilib, yashash vaqtini tugatadi. massasi quyosh massasidan bir necha o'n marta katta bo'lgan yulduzlarda ikkinchi termoyadro jarayonining ikkinchi qismi ham kuzatiladi. bu jarayon uglerod yadrolari ham birlashib temir yadrolarini hosil qilgunga qadar davom etadi. hozirda termoyadro reaktsiyalarining 21 xili fanga ma'lum. uchinchi termoyadro reaktsiyasi, ya'ni temir yadrolari birlashib, og'ir elementlarni hosil qilishi uchun neytral zarralar, neytronlar ishtirokida amalga oshishini olimlar ko'rsatib berishgan. demak, gigant yulduzlar o'z bag'rida temirdan yuqori bo'lgan kimyoviy elementlarni vujudga keltira olmaydi. unda og'ir elementlar, jumladan, 47-tartib raqamidagi kumush, 79-tartib raqamidagi oltin, 92-tartib raqamidagi uran va ularning izotoplari yulduz qa'rida vujudga kela olmasa, ya'ni sintezlanmasa, ular qanday yo'l bilan paydo bo'lgan? hozirgi kunda yuqori sezgirlikdagi teleskop- lar orqali “qari yulduz”lar faoliyatini …

4 / 19

sh orqali sovib, boshqa osmon jismiga – oq karlik yulduziga, neytron yulduziga yoki “qora kovak”ka aylanishi mumkin. massasi quyosh massasidan oshmaydigan yulduzlarning oxirgi bosqichi – nihoyatda zich oq karlik holatidir. oq karlik yulduzlarning sirti katta bo'lmaganligi sababli, ular uzoq vaqt nur sochib turadi. massasi quyosh massasidan ozgina ko'proq bo'lgan yulduzlarning oxirgi bosqichi – bu, neytron yulduzlaridir. bu yulduzlarning o'lchami 10-20 km atrofida bo'lib, radio va rentgen nurlari tarqatadigan juda kuchli manba hisoblanadi. ular pulsar yulduzlar deb nomlangan. massasi quyosh massasidan bir necha o'n marta katta bo'lgan yulduzlar esa “qora kovak”larga aylanishi ilmiy jihatdan isbot qilingan. “qora kovak”ka yaqinlashgan har qanday osmon jismi klassik mexanikaning butun olam tortishish qonunidagi kuchning miqdoridan bir necha ming- lab katta miqdordagi kuch ta'sirida bo'ladi. shu sababli u o'zining chegarasida jismlarning tezligini yorug'lik nuri tezligiga qadar tezlatadi. “qora kovak”lar yulduzlardan tushgan nurlarning hammasini yutadi, umuman, hech qanday nur sochmaydi. olimlar ularning bunday xususiyatlarini juda oddiy yo'l …

5 / 19

arning borligini ularning atrofidagi yulduzlar harakatining tezligi orqali aniqlanadi. “qora kovak” chegarasiga yaqinlashgan sari vaqt sekinlashib boradi. koinot fazosida shunday joylar borligini birinchi marta a. eynshteyn 1916 yili umumiy nisbiylik nazariyasi orqali ko'rsatib bergan. oq karlik va neytron yulduzlari ma'lum vaqtdan keyin so'nib, koinotdagi gaz-chang bulutlariga qo'shilib ketadi. “qora kovak”lar haqida hozircha bunday ma'lumotlar yo'q. demak, yulduzlar (quyosh) nafaqat yorug'lik va hayot manbai, ular kimyoviy elementlar ishlab chiqaradigan “fabrika” hamdir. bulardan ma'lum bo'ladiki, birinchi avlod yulduzlari yashagan vaqtda vodorod va geliydan boshqa kimyoviy elementlar bo'lmagani uchun ham biz bilgan osmon jismlari – sayyoralar, asteroidlar, kometalar, meteoritlar vujudga kela olmagan. birinchi avlod yulduzlaridan ko'pchiligi-ning so'nishi oqibatida davrda koinot fazosi yulduz ko'rinishida shakllanmagan, asosan, geliy va vodoroddan iborat quyuqlanishlar (yupiter sayyorasiga o'xshagan) bilan birga, tarkibi engil va o'rta hamda oz miqdorda og'ir kimyoviy elementlardan, ularning birikmalaridan vu-judga kelgan gaz-chang bulutlaridan tashkil topgan. shuning uchun bundan ~ 5 milliard yil avval koinotdagi manzara …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 19 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"olam paydo bo'lishing ilmiy manzarasi" haqida

ma’ruza 1 ma’ruza 1 olam paydo bo'lishining ilmiy manzarasi reja 1. kengayuvchi koinot modeli 2. quyosh tizimi 3. er 4. oy 5. modda va maydon 1. kengayuvchi koinot modeli “kengayuvchi koinot” modelining asosiy qismi katta portlash g'oyasidan iborat. unga ko'ra, ~ 15 milliard yil muqaddam aralashmaning barcha qismlarida (hech qanday kengayish markazi bo'lmagan) bir vaqtda portlash sodir bo'lgan, 0.0001 daqiqadan keyin esa uning zichligi ~1014 g/sm3 gacha pasaygan va proton, neytron, elektronlar hamda hozirda fanga ma'lum 500 dan ortiq elementar zarralar va ularning antizarralari guruhi ham vujudga kelgan. elementar zarralarning soni antizarralarga nisbatan ko'proq hosil bo'lgan. hozirda hamma elementar zarralarning antizarralari mavjudligi aniqlangan. 1932 yilda elektronning antizarras...

Bu fayl PPTX formatida 19 sahifadan iborat (120,7 KB). "olam paydo bo'lishing ilmiy manzarasi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: olam paydo bo'lishing ilmiy man… PPTX 19 sahifa Bepul yuklash Telegram