o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi

DOCX 26 pages 43.4 KB Free download

26 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 43.4 KB

File type DOCX

Pages 26

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 26

o’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi _______________________________ instituti fakulteti “ ” ta’lim yo’nalishi -kurs talabasi ning fanidan yozgan kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi ilmiy rahbar: ___________________ mundarija: kirish…………………………………………………………………… 3 i bob. nisbat kategoriyasining nazariy asoslari va til tizimidagi o‘rni………………………..……………………… 5 1.1. nisbat kategoriyasining mohiyati, shakllanishi va umumiy grammatik xususiyatlari………………………………………………………….......... 5 1.2. o‘zbek tilida fe’l nisbatlarining turlari va ularning semantik farqlari.... 10 1.3. nisbat kategoriyasining boshqa grammatik kategoriyalar bilan o‘zaro aloqasi……………………………………………………………………... 15 ii bob. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi va uning amaliy tahlili…………………………………………………………………. 17 2.1. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilish tarixi va asosiy yo‘nalishlari………………………………………………………... 17 2.2. zamonaviy o‘zbek tili materiallari asosida nisbat shakllarining grammatik tahlili…………………………………………………………. 19 2.3. nisbat kategoriyasining nutq jarayonidagi ahamiyati va amaliy qo‘llanilish misollari..…………………………………………………….. 21 xulosa…………………………………………………………….….... 23 foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati……….................. 25 kirish til inson tafakkuri, dunyoqarashi va ijtimoiy ongining asosiy ko‘zgusidir. har bir xalqning tili uning milliy o‘ziga xosligini, madaniy merosini va tarixiy tajribasini …

2 / 26

goriyasi o‘zbek tili grammatikasida fe’lning eng muhim grammatik kategoriyalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. u harakatning bajaruvchisi (subyekti) va obyekti o‘rtasidagi grammatik munosabatni ifodalashga xizmat qiladi. nisbat orqali fe’lning ma’nosi aniqroq shakllanadi, harakatning yo‘nalishi, bajarilishdagi ishtirokchilarning soni va o‘zaro aloqasi belgilanadi. shu boisdan, nisbat kategoriyasining tildagi o‘rni, grammatik xususiyatlari va semantik imkoniyatlarini o‘rganish tilshunoslik nazariyasi uchun ham, til amaliyoti uchun ham alohida ahamiyat kasb etadi. kurs ishining dolzarbligi - bugungi kunda o‘zbek tili grammatikasi bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlarda milliy grammatik birliklarning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. nisbat kategoriyasini o‘rganish bu jarayonda alohida dolzarb ahamiyat kasb etadi. chunki u fe’lning ma’nosini aniqlashtiruvchi, gapning tuzilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi, harakatning kim tomonidan va kimga qaratilganini bildiruvchi muhim grammatik ko‘rsatkichdir. o‘zbek tili grammatikasida nisbat kategoriyasi qadimdan mavjud bo‘lsa-da, uning semantik tuzilishi, morfologik ifodalanish vositalari va nutqdagi o‘rni zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida qayta tahlil etilmoqda. shu bois, bu masalani yangi ilmiy qarashlar asosida o‘rganish, …

3 / 26

isbat kategoriyasining grammatik tabiatini har tomonlama yoritish, uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va til tizimidagi o‘rnini belgilashdan iborat. mazkur maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: 1. nisbat kategoriyasining nazariy asoslarini yoritish; 2. o‘zbek tilida mavjud nisbat turlarining grammatik va semantik farqlarini tahlil qilish; 3. nisbat kategoriyasining boshqa grammatik kategoriyalar (zamon, shaxs, mayl) bilan o‘zaro aloqasini o‘rganish; 4. o‘zbek tilshunosligida nisbat masalasining o‘rganilish tarixini tahlil qilish; 5. zamonaviy o‘zbek tili materiallari asosida nisbat shakllarining nutqdagi qo‘llanishini amaliy misollar orqali tahlil etish; 6. nisbat kategoriyasining til tizimidagi sintaktik va stilistik ahamiyatini aniqlash. kurs ishining tuzilishi - ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. i bob. nisbat kategoriyasining nazariy asoslari va til tizimidagi o‘rni 1.1. nisbat kategoriyasining mohiyati, shakllanishi va umumiy grammatik xususiyatlari o‘zbek tilida fe’l kategoriyalari orasida nisbat alohida grammatik ahamiyatga ega bo‘lgan murakkab tizimlardan biridir. nisbat kategoriyasi fe’l orqali ifodalangan harakatning bajaruvchisi (subyekti) va obyekti o‘rtasidagi …

4 / 26

kategoriya fe’lning o‘zgaruvchan shakllaridan biri sifatida morfologik yo‘l bilan, ya’ni maxsus affikslar yordamida hosil qilinadi. masalan, “yuvmoq” fe’li faol nisbatda bo‘lib, bunda subyektning o‘zi harakatni bajaradi: “bolakay qo‘lini yuvdi.” bu gapda “bolakay” subyekt, “qo‘lini yuvdi” esa uning bevosita bajargan harakati. shu fe’lni “yuvilmoq” shakliga keltirsak, u majhul nisbatga aylanadi: “qo‘l yuvildi.” endi harakat bajaruvchisi noma’lum, diqqat markazida esa harakatning natijasi va obyekt turibdi. bu holat nisbat kategoriyasining grammatik ma’nosini yaqqol ko‘rsatadi: fe’l orqali subyekt va obyekt o‘rtasidagi bog‘lanishning shakl o‘zgarishiga asoslangan ma’no farqi yuzaga keladi. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasi tahlil qilinar ekan, u fe’lning diatez tizimi sifatida ham qaraladi. diateza, ya’ni fe’lning “harakat ishtirokchilari o‘rtasidagi grammatik munosabatni” ifodalovchi xususiyat sifatida, harakatning yo‘nalishini aniqlab beradi. masalan, “o‘qituvchi darsni tushuntirdi” gapida harakat faol nisbatda, ya’ni subyekt tomonidan amalga oshirilgan. “dars tushuntirildi” shaklida esa u majhul nisbatga o‘tadi. shu orqali til harakatning subyektga yoki obyektga yo‘nalganligini morfologik shakl yordamida ifodalay oladi. nisbat kategoriyasi …

5 / 26

rni ifodalaydi. nisbat kategoriyasining grammatik tabiatini chuqur anglashda uning morfologik ifoda vositalari alohida o‘rin tutadi. o‘zbek tilida nisbatlar asosan so‘z yasovchi affikslar orqali ifodalanadi: “-il”, “-in”, “-ish”, “-tir”, “-ish” kabi qo‘shimchalar turli nisbat turlarini hosil qiladi[footnoteref:2]. masalan, “yuvmoq – yuvilmoq”, “ko‘rmoq – ko‘rinmoq”, “tushuntirmoq – tushuntirilmoq”, “o‘qitmoq – o‘qitilmoq” kabi misollar bu jarayonni yaqqol namoyon etadi. shuningdek, bu qo‘shimchalar fe’lga grammatik ma’no qo‘shish bilan birga, uning semantik tuzilishini ham o‘zgartiradi. shu boisdan nisbat kategoriyasi morfologik shakl bilan semantik ma’noning uyg‘unligini ifodalovchi grammatik birlik sifatida qaraladi. [2: mengliyev, b. baxtiyor mengliyev: o‘zbek adabiy tili (o‘quv qo‘llanma). – toshkent: kitob, 2024.] nisbat kategoriyasi nafaqat morfologik, balki sintaktik darajada ham faol ishlatiladi. gap qurilishida fe’lning nisbat shakli subyekt va obyektning joylashuvi, gapdagi urg‘u markazini o‘zgartiradi. masalan, “o‘quvchi daftarni yozdi” gapida subyekt faol, obyekt esa harakatdan ta’sir ko‘radi. “daftar yozildi” shaklida esa obyekt asosiy urg‘uga chiqadi, subyekt esa noma’lum bo‘lib qoladi. bu holat tildagi …

Want to read more?

Download all 26 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi"

o’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi _______________________________ instituti fakulteti “ ” ta’lim yo’nalishi -kurs talabasi ning fanidan yozgan kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi ilmiy rahbar: ___________________ mundarija: kirish…………………………………………………………………… 3 i bob. nisbat kategoriyasining nazariy asoslari va til tizimidagi o‘rni………………………..……………………… 5 1.1. nisbat kategoriyasining mohiyati, shakllanishi va umumiy grammatik xususiyatlari………………………………………………………….......... 5 1.2. o‘zbek tilida fe’l nisbatlarining turlari va ularning semantik farqlari.... 10 1.3. nisbat kategoriyasining boshqa grammatik kategoriyalar bilan o‘zaro aloqasi……………………………………………………………………... 15 ii bob. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasinin...

This file contains 26 pages in DOCX format (43.4 KB). To download "o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilshunosligida nisbat k… DOCX 26 pages Free download Telegram