atom tuzilishi

DOCX 10 pages 299.9 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 299.9 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

3–mavzu: atom tuzilishi. reja: 1. atom tuzilishi, uning yadroviy modeli. 2. bor postulatlari. atom yadrosining tarkibi. izotoplar va izobaralar. 3. radioaktivlik. radioaktiv yemirilish qatorlari. radioaktiv izotoplar. 4. sun`iy radioaktivlik, yadroviy reaksiyalar. 5. yadro energetikasidan foydalanish. 3.1. atom tuzilishi, uning yadroviy modeli. xx asr boshlarigacha atom moddaning oxirgi bo’linish darajasi deb kelindi. atomning ichki tuzilishini bir-biridan massalari, o’lchamlari, zaryadlari, yashash vaqti bilan farq qiladigan mayda zarrachalar tashkil qiladi. bu zarrachalar elementar zarrachalar deyiladi. xozirgi vaqtda bunday zarrachalardan 200 dan ortig`i fanda ma'lum. katod nurlari. atomning murakkabligini tasdiqlovchi dastlabki tajriba ma'lumotini 1879 yilda, siyraklashtirilgan gazlarda elektr razryadi hosil bo'lish hodisasini tekshirish natijasida qo’lga kiritildi. agar ichidagi havosi so`rib olingan shisha nayning bir uchiga katod, ikkinchi uchiga anod kavsharlanib unga yuqori chastotali tok ulansa, katoddan nur tarqala boshlaydi. bu nurlar katod nurlari deyiladi. elektr va magnit maydonida bu nurlar dastlabki yo'nalishdan musbat qutbga og’adi (1-rasm). bu esa ularning manfiy zaryadlanganligini ko’rsatadi. katod nurlari …

2 / 10

nizmidan, yengil metall plastinkalardan o`tib ketishidir. ular faqat og'ir metallarda yaxshi ushlanib qoladi. bu ham atomning murakkab tuzilganligini aniq isbotlab berdi. rezerford tajribasi. boshlang’ich eksperimental strukturaviy tajribalar e.rezerfordning (1871-1937 y.) yupqa metall plastinka sirtida zarrachalarning yoyilishi tajribasi orqali ko’rsatildi. bu yoyilish atomning deyarli barcha massasi musbat zaryadlangan yadroga yig’ilganligi bilan izohlanadi. 1911 yilda rezerford atomning planetar modelini taklif qildi; atom yig’ilgan, kichkina hajmdagi musbat zaryaddan tarkib topgan yadro va uning neytrallab turuvchi, hamda hajm bo’yicha orbitallarda harakatlanuvchi (xuddi quyosh atrofida planetalar harakatlangani singari) elektrondan iborat sistemadir. rezerford, shogirdi chadvik bilan mis, oltin va platina metallaridan yasalgan plastinkalar (qalinligi taxminan 0,0005 mm) sirtiga zarrachalar yog’dirib, ularning metaldan o’tish yo’llarini tekshirdi. metall sirtida zarrachalar harakat yo’nalishining o’zgarishini kuzatishdi. ko’pchilik zarrachalar metalldan to’g’ri o’tib ketadi. zarrachalarning ozgina qismi o’z harakat yo’nalishini o’zgartiradi. tajribada 10000 tadan bitta zarracha metal sirtidan o’tishda o’z harakat yo’nalishini o’zgartirishi yoki orqaga qaytishini aniqlandi. bu tajribaga asoslangan holda rezerford, …

3 / 10

rezerford tajribasini vilson boshqa usul bilan bajarib ko’rdi. agar havoda chang bo’lib, bunday havo suv bug’iga to’yinsa, bug’ chang atrofida darhol kondensatlanadi, ya’ni mayda suv tomchilariga, tumanga aylanadi. agar havo toza bo’lsay-u, lekin havoda zaryadli zarrachalar ionlar bo’lsa, suv bug’i ionlar atrofida kondensatlanadi. agar havoda chang ham, ionlar ham bo’lmasa, havo sovitilganda undagi to’yingan bug’ kondensatlanmaydi. vilson ana shundan foydalanib, atomning yadroli tuzilishga ega ekanligini yana bir bor tasdiq etdi. u devorlari oynali kameraning bir tomoniga porshen o’rnatib, kamera ichini changsiz toza havo bilan to’ldirdida, bu havoga suv bug’i qo’shdi. shundan keyin kamera orqali zarrachalar o’tkaza turib, porshenni sirtga tomon tez tortish yo’li bilan havoni sovutdi. zarrachalar havo orqali o’tar ekan, molekulalarni bombardimon qilib, ularni ionlashtiradi. zarrachalar atrofida darhol tuman tomchilari paydo bo’ladi va o’tgan har bir zarrachalar yo’lida tuman chizig’i vujudga keladi. bu chiziqlarni fotosuratga olish mumkin. zarracha yadroga duch kelmay yoki yaqin bormay o’tsa, uning yo’lida to’g’ri tuman …

4 / 10

da tarzda taqsimlanishini tushuntirish uchun kvant nazariyani yaratdi. bu nazariyaga muvofiq energiya uzluksiz ravishda ajralib chiqmaydi, balki mayda bo’linmaydigan porsiyalar bilan chiqadi. nurning bu eng kichik porsiyasi kvant deb ataladi. va uning kattaligi tarqalayotgan nurning tebranish chastotasiga bog’liq bo'ladi. nurlanishning kvant nazariyasi asosida n.bor rezerfordning atom tuzilish nazariyasini rivojlantirdi. n.bor nazariyasining birinchi postulatiga ko’ra, elektron yadro atrofida faqat kvantlangan, ya’ni ma’lum energiya darajasiga muvofiq keladigan orbitallar bo’ylab aylanadi. bu orbitallardan qaysi birining elektron bilan band etilishi atomning energiyasiga bog’liq. agar atomning energiyasi minimal qiymatga ega bo’lsa elektron yadroga eng yaqin, birinchi orbita bo’ylab harakat qiladi; atomning bu holatini qo’zg’almagan, normal yoki asosiy holat deyiladi. bu holda elektron yadro bilan eng mustahkam bog’langan bo’ladi. qo’shimcha energiya qabul qilgan atom qo’zg’algan holatga o’tadi. lekin atomning qo’zg’algan holati nihoyatda qisqa muddatlidir (sekundning yuz milliondan bir ulushi vaqtda). elektron uzoq orbitadan yaqin orbitaga o’tganda atom elektromagnit nur chiqarib o’z energiyasini kamaytiradi. n.bor nazariyasining ikkinchi …

5 / 10

ilgan 2- postulatga asoslanadi. agar atomning energiyasi minimal qiymatga ega bo’lsa, elektron yadroga eng yaqin orbita bo’ylab harakat qiladi; atomning bu holatini g’alayonlanmagan holat deyiladi. qo’shimcha energiya qabul qilgan atom esa g`alayonlangan holatga o'tadi. binobarin, g`alayonlangan atomning energiyasi g’alayonlanmagan atomning energiyasidan ortiqdir. lekin atomning g`alayonlangan holati nixoyatda qisqa muddatli. u sekundning yuz milliondan bir ulushiga qadar oz vaqt davom etadi. n.bor nazariyasi vodorod atomi spektrining turli sohalaridagi ayrim chiziqlarning hosil bo'lish sababini aniq tushuntirib berdi. lekin bor nazariyasi kamchiliklardan xoli emas. n.bor nazariyasiga muvofiq elektronlar bir orbitadan 2-orbitaga o’tganda energiyaning o’zgarishi spektr chiziqda aks etadi. biroq spektrlarni sinchiklab tekshirish ularni yanada murakkab tuzilganligini ko’rsatdi. spektr chiziqlarning har qaysisi bir-biriga yaqin turgan ikki chiziq dupletdan, dupletlar esa bir-biriga juda yaqin turgan bir necha yo’ldosh chiziqlardan iboratligi tasdiqlandi. ko’p elektronli atomlarning spektrlarida shunday spektr chiziqlar ko’rsatiladiki ularni elektronning bir orbitadan 2-orbitaga o’tishi bilan tushuntirib bo’lmasdi. bor nazariyasi spektrdagi bu murakkablikni izoxlab bera …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "atom tuzilishi"

3–mavzu: atom tuzilishi. reja: 1. atom tuzilishi, uning yadroviy modeli. 2. bor postulatlari. atom yadrosining tarkibi. izotoplar va izobaralar. 3. radioaktivlik. radioaktiv yemirilish qatorlari. radioaktiv izotoplar. 4. sun`iy radioaktivlik, yadroviy reaksiyalar. 5. yadro energetikasidan foydalanish. 3.1. atom tuzilishi, uning yadroviy modeli. xx asr boshlarigacha atom moddaning oxirgi bo’linish darajasi deb kelindi. atomning ichki tuzilishini bir-biridan massalari, o’lchamlari, zaryadlari, yashash vaqti bilan farq qiladigan mayda zarrachalar tashkil qiladi. bu zarrachalar elementar zarrachalar deyiladi. xozirgi vaqtda bunday zarrachalardan 200 dan ortig`i fanda ma'lum. katod nurlari. atomning murakkabligini tasdiqlovchi dastlabki tajriba ma'lumotini 1879 yilda, siyraklashtirilgan gazlard...

This file contains 10 pages in DOCX format (299.9 KB). To download "atom tuzilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: atom tuzilishi DOCX 10 pages Free download Telegram