idrok va tushunilganlik tushunchalarining nazariy asoslari

DOCX 31 pages 42.8 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 42.8 KB

File type DOCX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

mundarija kirish.....................................................................................................3 1-bob. idrok va tushunilganlik tushunchalarining nazariy asoslari...............................................................................5 1.1. so‘zlarning idrok jarayonidagi roli: psixolingvistik nuqtai nazar........................................................................................................5 1.2. ma’lum predmetlar uchun so‘zlarning identifikatsion (tanib olish) roli..........................................................................................................12 2-bob. tushunilganlik darajasi va semantik tarmoqlar.........................................................................................18 2.1. idrok va til o‘zaro ta’siri..................................................................18 2.2. so‘zlar idrokni shakllantiruvchi vosita sifatida..................................................................................................25 xulosa................................................................................................32 foydalaniladigan adabiyotlar.................................................34 kirish inson psixik faoliyatining markaziy komponentlaridan biri bo‘lgan idrok — tashqi muhitdan kelayotgan axborotni ongda aks ettirish jarayonidir. idrok nafaqat oddiy sezgilarning yig‘indisi, balki organizmning ongli faoliyati bo‘lib, u predmetlar va hodisalarni mazmunli, yaxlit va maqsadga muvofiq qabul qilishni o‘z ichiga oladi. bugungi kunda idrokni chuqurroq o‘rganish nafaqat nazariy psixologiya, balki ta’lim, lingvistika, marketing, sun’iy intellekt, reklama, nevropsixologiya kabi ko‘plab sohalarda ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. so‘zlar — bu inson tafakkurining verbal shakli bo‘lib, ular orqali biz tashqi olamdagi narsalarni ataymiz, ifodalaymiz, tushunamiz va tushuntiramiz. bu esa shuni anglatadiki, so‘zlar orqali idrok jarayoniga ta’sir qilish, uni boshqarish yoki ri

2 / 31

vojlantirish mumkin. ayniqsa, ma’lum bir predmetlar — bu kundalik hayotda tez-tez uchraydigan, inson tajribasi va bilimlarida aniq ifodalangan obyektlar bo‘lsa, ular bilan bog‘liq so‘zlar idrokda alohida rol o‘ynaydi. bu holat psixologiyada "verbal etiketka" hodisasi bilan izohlanadi: ya’ni, predmet nomini eshitish yoki ko‘rish orqali u haqidagi tushunchamiz faollashadi. ushbu kurs ishida idrokning tushunilganligi fenomeni va u bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan so‘zlarning roli chuqur o‘rganiladi. tushunilganlik deganda biz odatda biror obyekt yoki hodisaning faqat tashqi shakli emas, balki mazmun-mohiyati, ahamiyati va unga nisbatan individual bilimlar bilan to‘ldirilgan aksini nazarda tutamiz. bu esa inson tajribasi, xotirasi va til birligi (so‘zlar) orqali vujudga keladi. mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, zamonaviy ilm-fan, ayniqsa kognitiv psixologiya va neyropsixologiya sohalarida idrok va til o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga oid ko‘plab tajribalar va nazariyalar mavjud bo‘lib, ularni o‘zbek psixologik tadqiqotlariga tatbiq etish, amaliy jihatdan samarali foydalanish zarur bo‘lib bormoqda. 1-bob. idrok va tushunilganlik tushunchalarining nazariy asoslari 1.1. so‘zlarning idrok jarayonidagi roli: …

3 / 31

li ularni ongda saqlash; tavsiflash: idrok qilingan holat, sifat, miqdor, harakatni so‘zlar orqali ifodalash; tasniflash: obyektlarni ma’lum mezonlarga asoslangan toifalarga ajratish; xotirada mustahkamlash: til orqali ifodalangan idrokiy tajribalar uzoq muddatli xotirada mustahkamlanadi. masalan: “qizil olma” iborasi inson idrokida rang, shakl va mazani uyg‘unlashtiradi va til orqali bu tasavvur ongda mustahkamlanadi.til birliklari (so‘zlar, iboralar, gaplar) inson idrokida mavjud bo‘lgan kategoriya va tasniflarni ifodalaydi:kategoriya — umumlashtirilgan idrokiy birlik (masalan, “meva” — olma, banan, nok);til birligi — ushbu kategoriyani ifodalovchi vosita (“meva” so‘zi — umumiy nom);til bu kategoriyalarni ierarxik tarzda tashkil qiladi: umumiy (meva) → konkret (olma) → alohida (qizil olma).tajribalar ko‘rsatadiki, til idrokiy kategoriyalarni mustahkamlaydi va ularni aniqlashtiradi. bola “qush” degan umumiy so‘zni o‘rganib, keyin “laylak”, “kapalak” o‘rtasidagi farqni aniqlay boshlaydi.sapir va whorf tomonidan ilgari surilgan nazariya tilning idrok va fikrlashga ta’sirini asoslaydi. unga ko‘ra:til shunchaki fikrni ifodalash vositasi emas, balki fikrlashning o‘ziga ta’sir ko‘rsatadi;turli tillarda so‘zlashuvchilar bir xil obyektni turlicha idrok …

4 / 31

ilishda fazoviy tafakkurning o‘zgarishiga olib keladi.bundan ko‘rinadiki, til turli idrokiy strukturalarni shakllantirishda vosita bo‘lib xizmat qiladi. idrok va tushunilganlik tushunchalari psixologiyada inson ongining muhim tarkibiy qismlarini ifodalaydi va ular bir-biriga uzviy bog‘liq holda insonning tashqi muhitdagi hodisalarni qabul qilishi hamda ularni ma’noli tarzda anglab yetishini tushuntiradi. idrok bu – tashqi dunyodagi predmet va hodisalarning sezgi organlari orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri ongimizda aks etishi bo‘lib, u faqat passiv qabul qilish emas, balki faol psixik jarayon hamdir. idrok orqali inson tashqi dunyodagi predmetlarning shakli, rangi, kattaligi, tovushi, joylashuvi, harakati va boshqa xususiyatlarini qabul qiladi. bu jarayon davomida inson sezgi a’zolari orqali kelgan axborotni miya orqali tahlil qiladi, ularni ilgari mavjud bo‘lgan tajriba va bilimlar asosida qayta ishlaydi. natijada, predmetlar inson ongida to‘laqonli obrazlar shaklida gavdalanadi. bunda idrokning butunligi, doimiyligi, strukturaviyligi kabi xususiyatlar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. ya’ni, odam faqat alohida sezgi elementlarini emas, balki ularning umumiy uyg‘unligini idrok qiladi. tushunilganlik esa – bu idrok …

5 / 31

ni ongda mavjud bo‘lgan bilimlar bilan bog‘lashni va bu orqali ma’no anglashni o‘z ichiga oladi. psixologiyada idrok va tushunilganlik ko‘pincha ajralmas jarayonlar sifatida qaraladi, chunki inson faqat ko‘rish yoki eshitish bilan cheklanib qolmaydi, balki o‘sha axborotni tushunishga, unga mos ravishda munosabat bildirishga intiladi. masalan, inson notanish bir narsani ko‘rsa, uni tushunish uchun o‘tmishdagi bilimlariga tayanadi, taqqoslaydi, o‘xshatadi va taxmin qiladi. bu taxminlar orqali miya mavjud ma’lumotni tushunarli kontekstga joylashtiradi. agar axborot aniq bo‘lsa, tushunilganlik tez va aniq shakllanadi. aksincha, noaniq yoki qarama-qarshi axborot tushunilganlikni qiyinlashtiradi, xatolar, noto‘g‘ri baholashlar yoki illuziyalar yuzaga keladi. demak, idrok va tushunilganlik insonning faqat tashqi muhitni emas, balki u bilan mazmunli muloqot qilishga imkon beradigan ichki aqliy faoliyatidir. bu jarayonlar orqali inson dunyoni nafaqat ko‘radi yoki eshitadi, balki uni anglaydi, talqin qiladi va unga ongli tarzda moslashadi. shu jihatdan, idrok va tushunilganlik psixik faoliyatning kognitiv, emotsional va ijtimoiy jihatlari bilan ham uzviy bog‘liq bo‘lib, insonning ongli …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "idrok va tushunilganlik tushunchalarining nazariy asoslari"

mundarija kirish.....................................................................................................3 1-bob. idrok va tushunilganlik tushunchalarining nazariy asoslari...............................................................................5 1.1. so‘zlarning idrok jarayonidagi roli: psixolingvistik nuqtai nazar........................................................................................................5 1.2. ma’lum predmetlar uchun so‘zlarning identifikatsion (tanib olish) roli..........................................................................................................12 2-bob. tushunilganlik darajasi va semantik tarmoqlar.........................................................................................18 2.1. idrok va til o‘zaro ta’sir...

This file contains 31 pages in DOCX format (42.8 KB). To download "idrok va tushunilganlik tushunchalarining nazariy asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: idrok va tushunilganlik tushunc… DOCX 31 pages Free download Telegram