sharq mumtoz adabiyoti tarixida notiqlik san’atinin o'rni

DOCX 5 pages 23.8 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 23.8 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

3-mavzu: sharq mumtoz adabiyoti tarixida notiqlik san’atining o’rni o’rta osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullaning o’ziga xos mavqega ega. taniqli siyosatshunos olim nazrullo jo’rayev o’zining «agar ogohsen...» nomli kitobida haqli ravishda yozganidek, «sivilizatsiya dunyoning turli mintaqalarida turlicha yuz berib, muayyan hududlar aholisi dunyoqarashi va turmush tarziga chuqur o’rnashgan. sivilizatsiya, jumladan yunonistonda nafosat, hindistonda din, ovrupada moddiy texnika taraqqiyoti, turonda esa axloq tarzida vujudga kelgan. yurtimizda axloq benihoya serqamroq, qiyosi yo’q tushuncha sifatida ardoqlanib kelingan. ma’nili va bejirim gapira bilish, nutqdagi ma’qul va noma’qul so’zlarni ilg’ay olish, so’zning orqa o’ngini, munosib o’rnini farqlay bilish, nutq odobi kabi fazilatlar turonda inson umumiy axloqining ma’naviy rasoligining tayanch ustunlaridan sanalgan». va’zxonlikning, balog’at (chechanlik, notiqlik) san’atining usuli bilan nutq oldiga qo’yilgan talablar mukammallashib bordi. buyuk allomalar abu rayhon beruniy, abu nasr forobiy, ibn sino, abu abdulloh al-xorazmiy, mahmud qoshg’ariy, zamahshariy kabilar tilga, lug’atga, grammatika va mantiqshunoslikka bag’ishlangan asarlar yozdilar yoki boshqa sohalarga doir …

2 / 5

gasalikni tashlab, oromga berilmasdan, gap bilan bog’lanib keladigan nahv (grammatika), aruz (she’r o’lchovi) va mantiq (logika) ni mutolaa qilganda edi, so’z zotan, nasr va nazmga ajralishini bilgan bulardi», - deydi. demak, beruniy nutqning ikki xil - nasr, nazm ko’rinishi borligini ko’rsatadi. nutqning bu turlari ma’lum qoidalar asosida shakllanadi. beruniy shakl va mazmun birligiga katta ahamiyat beradi. shakl mazmunga xizmat qilishi kerak. mazmunsiz har qanday chiroyli shakl ham el orasida e’tibor qozonmaydi. nutqning nasriy shaklida ham nazmiy shaklida ham mazmun bosh mezondir. nutq o’zining har ikki shaklida ham so’zlovchi o’z oldiga qo’ygan ma’noni ifodalashi shart. olim yozadi: «so’ngra so’z mana shu ikki qismda (nasr va nazmda) ham so’zlovchi maqsad qilgan ma’nodan iborat bo’lib qoladi». nasriy va nazmiy nutqda mazmun (ma’no) bor yoki yo’qligini bilish tuzilgan gaplarni birbiri bilan qiyoslash orqali aniqlanadi. bu vazifani mantiq fani o’z bo’yniga oladi. «xullas, yaxshi nutq tuzish uchun nahv, aruz, mantiq fanlari hamkorligidan foydalaning zarur bo’ladi. …

3 / 5

uchui zarur, degan fikrni tasdiqlaydi. beruniy arab tiliga xos balog’at san’ati xususida so’zlaganda yuqoridagi fikrni yana bir bor tasdiqlaydi. u balog’a (t) (notiqlik) arablar nutqiga xosligi, bunday nutq texnikasi arablar uchun fazilat ekanligini bayon etadi. arab nutqida balog’aning mavjudligi «qur’on» targ’ibotida muhim ahamiyat kasb etadi. balog’a arab nutqining ziynatidir. ammo undan foydalangan bir kishining yuqori mansabga erishuvi va boshqa shunday kishining kambag’allikda yashashiga balog’a aybdor emas, deydi, bunday xol boshqa sabablarga asoslangan bo’lib, «balog’aning fazilatini tushurmaydi». boshqa tillarda balog’ani egallaganlarning obro’ topmaganligiga sabab, «balki balog’aning arablar tilidan boshqa tillarga ko’chirishda bozori yurishmaganidir», - deydi. ulug’ vatandoshimiz abu nasr forobiy (870-950) to’g’ri so’zlash, to’g’ri mantiqiy xulosalar chiqarish, mazmundor va tugal nutq tuzishda leksikologiya, grammatika va mantiqning naqadar ahamiyati zo’rligi haqida shunday deydi: «qanday qilib ta’lim berish va ta’lim olish, fikrni qanday ifodalash, bayon etish, qanday so’rash va qanday javob berish (masalasi) ga kelganimizda, bu haqida bilimlarning eng birinchisi jismlarga (substantsiya -narsalar) …

4 / 5

iyat berganlar. abu abdulloh al-xorazmiy (vafoti 997) ham o’zining «mafotixul - ulum» («ilmlar kalitlari») asarida o’sha davr nutq madaniyatining ba’zi bir masalalari - devonxona ish qog’ozlari, ularning shakllari, ishlatiladigan istilohlar (terminlar); shuningdek adabiyotshunoslik fani istilohlari, ularning ta’rifi haqida ma’lumot beradi. asarning beshinchi bobida aruz va qofiya ilmi hamda she’riyatda ishlatiladigan badiiy tasvir vositalari, ularning fazilatlari va nuqsonlari ustida so’zlaydi. bu shuni ko’rsatadiki, x asrdayoq ulkamizda badiiy nutq yuksak darajada rivojlangan. uning nazariyasi, mukammal ishlangan edi. qadimgi sharq pedagogikasining ajoyib asarlaridan biri «qobusnoma» da ham nutq odobi va madaniyati haqida ibratomo’z gaplar aytilgan bo’lib, ular hozir ham ma’lum darajada ahamiyatini yo’qotmagandir. «qobusnoma» kaykovus tomonidan 1082-1083 -yillarda yaratilgan bo’lib, 44 bobdan iborat. uning 6-7 boblari so’z odobi haqidadur. asar muallifning farzandiga qilgan nasihatlari sifatida yozilgandir. u farzandini yoqimli, muloyim, o’rinli so’zlashga, behuda gapirmaslikka undaydi: «... yaxshi so’zlashga o’rgan va muloyim so’zlashdan boshqa narsani odat qilma, negaki qanday so’zni gapirishni istasang, til shuni …

5 / 5

ng alomatidir. agar gapirgan vaqtingda so’zning qanday ma’noga ega ekanini bilmasang, qushga o’xshaysan, bunday qushni to’ti deydilar!. shunday kishini notiq (suxanguy) deymizki, uning har so’zi xalqqa tushunarli bo’lsin va xalqning har so’zi unga ham ma’lum bo’lsin. o’ylamasdan so’zlama, har bir so’zni o’ylab gapir, to aytgan so’zingdan pushaymon bo’lmagaysan. agar so’zni va ilmni yaxshi bilsang ham, hech bir so’zni buzma to’g’ri ta’rifla. so’zni bir xilda gapir». kishi kamtar bo’lishi kerak, o’zini xalq orasida oddiy, kamtar tutishi lozim, mahmadonalik qilish, ko’p gapirish donolik belgisi emas... «ey farzand, agar sen har qanday notiq bo’lsang ham, o’zingni bilganlardan pastroq tutgil, toki so’zing bilimdonligi vaqtida bekor bo’lib qolmagaysan. ko’p bilu, oz so’zla, kam bilsang, ko’p so’zlama, chunki aqlsiz kishi ko’p so’zlaydi, deganlarki, jim o’tirish salomatlik sababidir. ko’p so’zlovchi aqlli odam bo’lsa ham, xalq uni aqlsiz deydi...». so’zning qadri, undan foydalanish, kam so’zlab, ko’p ma’no yuklash, ravshan fikrlash kabi masalalar ustida xii-xiii asr mutafakkirlari yusuf xos …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sharq mumtoz adabiyoti tarixida notiqlik san’atinin o'rni"

3-mavzu: sharq mumtoz adabiyoti tarixida notiqlik san’atining o’rni o’rta osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullaning o’ziga xos mavqega ega. taniqli siyosatshunos olim nazrullo jo’rayev o’zining «agar ogohsen...» nomli kitobida haqli ravishda yozganidek, «sivilizatsiya dunyoning turli mintaqalarida turlicha yuz berib, muayyan hududlar aholisi dunyoqarashi va turmush tarziga chuqur o’rnashgan. sivilizatsiya, jumladan yunonistonda nafosat, hindistonda din, ovrupada moddiy texnika taraqqiyoti, turonda esa axloq tarzida vujudga kelgan. yurtimizda axloq benihoya serqamroq, qiyosi yo’q tushuncha sifatida ardoqlanib kelingan. ma’nili va bejirim gapira bilish, nutqdagi ma’qul va noma’qul so’zlarni ilg’ay olish, so’zning orqa o’ngini, munosib o’rnini farqlay bilish, nutq odob...

This file contains 5 pages in DOCX format (23.8 KB). To download "sharq mumtoz adabiyoti tarixida notiqlik san’atinin o'rni", click the Telegram button on the left.

Tags: sharq mumtoz adabiyoti tarixida… DOCX 5 pages Free download Telegram