o’rta asrlar tilshunosligi

PPTX 16 pages 385.9 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 385.9 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

o`zbekiston davlat jahon tillari universiteti ilmiy ish asoslari fanidan 1-ma`ruza yuzasidan taqdimot reja: 1. o‘rta asrlarda yevropa tilshunosligi. 2. arab tilshunosligi. 3. o`rta osiyo tilshunosligi. 4. uyg‘onish davri tilshunosligi. 5. xvii-xviii asrlarda tilshunoslikdagi o‘zgarishlar. 6. umumiy ratsional grammatika (“por-royal grammatikasi”)ning yaratilishi. o’rta asrlar tilshunosligi o‘rta asrlarda yevropa tilshunosligi o`rta asrlar v asrdan (476-yildan) boshlab, xv asrgacha (1492-yilgacha) bo`lgan davrlarni o`z ichiga oladi. ushbu davr deyarli barcha fanlar taraqqiyotida, shu jumladan, yevropa tilshunosligida ham turg`unlik davri deb e`tirof qilinadi. aniqrog`i, ayni davr tilshunoslik taraqqiyotida na faktik materiallar to`plashda, na mukammal nazariyalar, g`oyalar yaratishda – tilshunoslik fanining ilgarilashida muhim ahamiyatga ega bo`ldi. buning asosiy sababi shundaki, g`arbiy yevropada mazkur davrdagi tarixiy sharoit, katolik cherkovining reaksion tazyiqi ilm-fanning o`sishiga, rivojiga jiddiy to`sqinlik qildi. shunga qaramasdan, o`rta asrlarda shu davrgacha yozuviga ega bo`lmagan bir qator xalqlarda, masalan, got, arman, irland, qadimgi ingliz, slavyan va boshqalarda yozuv – yozuv sistemasi paydo bo`ldi. yevropada o`rta asrlarning …

2 / 16

’lgan narsa, predmet, hodisalargina mavjud, degan g’oyani ilgari suradi. bizning tafakkurimiz orqali ushbu predmet va hodisalardan chiqariluvchi umumiy tushunchalar esa real, aniq mavjud bo’lmaydi. ular inson tafakkurining mahsuli hisoblanadi, fikrlash faoliyati tufayli hosil bo’ladi, yuzaga keladi. pyer abelyar (1079-1142) boshchiligidagi konseptualistlar (mo’tadil nominalistlar) ham mutlaqo to’g’ri holda real tarzda faqat alohida narsalar mavjud, ular umumiy tushunchalarimizning asosi bo’lib xizmat qiladi, deyishadi. arab tilshunosligi vii-viii asrlarda araviya hududida va arablar tomonidan bosib olingan qator mamlakatlarda – old osiyo, shimoliy amerika hamda pireney yarim orolida – jahon miqyosidagi mamlakat – arab xalifaligi tashkil topdi. arab xalifaligida tilshunoslikning paydo bo’lishi va rivojlanishi, hindistondagi kabi, amaliy ehtiyojlar bilan bog’lanadi. ya’ni bu davrda eski yodgorliklar va qur’on tili bilan jonli arab tili (shevalari) orasida katta farqlanish yuzaga keladi. bir tomondan musulmon dunyosining muqaddas diniy kitobi bo‘lgan «qur’on»ni tushunarli qilish, undagi so‘zlarni to‘g‘ri va aniq talaffuz qilish, ikkinchi tomondan, klassik arab tilini shevalar ta’siridan saqlash maqsadida …

3 / 16

arab tili grammatikasining tugal va mukammal ko‘rinishini taqdim etadi. ushbu asar basra va kufa maktabi vakillari tomonidan bir xilda yuqori baholangan va qadrlangan. kelib chiqishiga ko‘ra yunon abu-abayda (770-837) noyob so‘z va ibora, ifodalarning keng qamrovli lug‘atini tuzadi. bog‘dodlik hind sag‘ani (1181-1252) 20 tomlik lug‘at yaratadi va uni «to‘lqinlar toshqini» deb nomlaydi. misrlik ibn mansur (1232-1311) katta hajmdagi salmoqli lug‘at tuzib, uni «arab tili» deb ataydi. sherozlik fors feruzobodi (1329-1414) 60 tomlik lug‘at tuzgan va uni «qomus» (okean) deb nomlagan. bundan keyin yaratilgan ko‘plab lug‘atlar ham «qomus» nomi bilan ataladigan bo‘lgan. o`rta osiyo tilshunosligi ix-xii asrlarda o‘rta osiyoda milliy tafakkur yuqori darajaga ko‘tarildi. aynan ushbu davrda o‘rta osiyo juda ko`p fanlar poydevori, asosini yaratgan buyuk allomalar dunyoga kelgani bois u birlamchi uyg‘onish davri deb ham yuritiladi. buyuk bobokalonlarimiz bo‘lgan abu rayhon beruniy, muso al-xorazmiy, abu nasr forobiy, abu ali ibn sino, al-farg‘oniy kabi qomusiy olimlarning matematika, kimyo, geodeziya, astronomiya, tibbiyot, …

4 / 16

bo‘lgan e’tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. anig‘i, uyg‘onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. uyg‘onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo‘lgan g‘alabasi bilan yakunlandi. yangi asr yevropada kolumb, magellan, galiley, kopernik, dekart, nyuton, leybnits, lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilarni va olimlarni yuzaga chiqaradi. antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini nashr qilish va ularga lisoniy sharhlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlar ning xizmatlari, mehnatlari katta bo‘ldi. bular: jyul sezar skaliger (1484-1558), robert stefanus (1503-1559), uning o‘g‘li genrix stefanus (1528-1598), gerxardt iogann fossiy, sharl dyukanj, iogann reyxlin, iogann melanxton va boshqalar. j.skaliger «lotin tili asoslari haqida» (1540) asarini yaratgan bo‘lsa, r.stefanus «lotin tili xazinasi» (1553) tadqiqotini e’lon qiladi. g.stefanus esa yunon tiliga bag‘ishlab, «grek tili xazinasi» asarini chop ettirdi. ayni vaqtda sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi. ya’ni qadimgi yahudiy, aramiy, arab, efiopiya tillari tadqiq qilindi. ayniqsa, xvi asrda qator …

5 / 16

i) lisoniy hodisalarning to‘g‘riligi mantiqiy mezonlar asosida aniqlana boshlandi. til hodisalari mantiq asosida izohlandi. mantiq grammatikadan ustun qo‘yildi. bu davrda barcha tillarning yagona, bitta mantiqiy asosi bo‘lishi – bitta grammatika bo‘lishi kerak degan ta’limot yaratildi. natijada mantiqiy grammatika yaratish g‘oyasi maydonga keldi. mantiqiy grammatika yaratish ta’limotining eng muhim g‘oyaviy asosi bo‘lib, ma’rifat asrining (xvii-xviii) yetakchi falsafiy yo‘nalishi bo‘lgan ratsionalizm maydonga chiqdi. ya’ni aql-idrok asosida ish ko‘rish – ratsionalizm tilshunoslikka ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. 1660-yilda parij atrofidagi por-royal monastirining rohib olimlari mantiqshunos anton arno va tilshunos klod lanslolar ilk bor «umumiy ratsional grammatika» asarini fransuz tilida yaratib, parijda nashr qildilar. por-royal grammatikasi ikki qismdan – fonetika va grammatikadan iborat bo‘lib, olti bobdan tashkil topgan brinchi qismda tovush va harf, urg‘u va bo‘g‘inga ajratish kabilar haqida ma’lumotlar beriladi. grammatikaning yigirma to‘rt bobdan iborat ikkinchi qismining yigirma uch bobida esa morfologiya masalalari – ot, sifat, olmosh, fe’l, sifatdosh, ravish, bog‘lovchi, undov – ularga …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’rta asrlar tilshunosligi"

o`zbekiston davlat jahon tillari universiteti ilmiy ish asoslari fanidan 1-ma`ruza yuzasidan taqdimot reja: 1. o‘rta asrlarda yevropa tilshunosligi. 2. arab tilshunosligi. 3. o`rta osiyo tilshunosligi. 4. uyg‘onish davri tilshunosligi. 5. xvii-xviii asrlarda tilshunoslikdagi o‘zgarishlar. 6. umumiy ratsional grammatika (“por-royal grammatikasi”)ning yaratilishi. o’rta asrlar tilshunosligi o‘rta asrlarda yevropa tilshunosligi o`rta asrlar v asrdan (476-yildan) boshlab, xv asrgacha (1492-yilgacha) bo`lgan davrlarni o`z ichiga oladi. ushbu davr deyarli barcha fanlar taraqqiyotida, shu jumladan, yevropa tilshunosligida ham turg`unlik davri deb e`tirof qilinadi. aniqrog`i, ayni davr tilshunoslik taraqqiyotida na faktik materiallar to`plashda, na mukammal nazariyalar, g`oyalar yaratishda – tilsh...

This file contains 16 pages in PPTX format (385.9 KB). To download "o’rta asrlar tilshunosligi", click the Telegram button on the left.

Tags: o’rta asrlar tilshunosligi PPTX 16 pages Free download Telegram