"söz hususidagi söz" kitobi

PDF 5 pages 474.3 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 474.3 KB

File type PDF

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

alibek rustamov «so'z xususidagi so'z» kitobidan agar o'zbek tilining so'z va iboralarini zamonu makon nuqtai nazaridan cheklamay yig'ilsa, dunyodagi eng ko'p so'zli lug'atlardan ulug'roq lug'at tuzish mumkin. bundan tashqari, o'zbek tilining boyligi va etukligini ta'minlovchi ichki vositalari ham bor. bu — ushbu tilda so'z va uning shakllarini yasovchi qo'shimchalar ko'pligi, qoidalarning istisnosizligi hamda ta'bir (bayon qilish, ifoda) soddaligidir. ta'birning soddaligi o'zbek tilining kamolidan nishonadir. ba'zan masalaga yuzaki qarash natijasida so'z tarixi va uning tarkibi noto'g'ri izohlanadi. so'zchi so'z haqidagi fikrlarning to'g'risidan noto'g'risini farqlay olishi kerak. fikr egasi olim bo'lsa ham, uning fikriga tanqidiy munosabatda bo'lib, uni tekshiruvdan o'tkazishi kerak. mana shuni hisobga olib, bu maqolani so'z va qo'shimchalar tarixiga oid yanglish fikrlarni tuzatishga bag'ishlaymiz. xonim kim? begim kim? xotinlarni falonchi xonim yoki begim deb atash bor. bu so'zlardagi «-im» qo'shimchasini egalik qo'shimchasi deb tushunish bor. u holda nima uchun egalik qo'shimchasi qo'shilganda xon bilan bek ayol kishiga aylanadi, degan savol …

2 / 5

anday narsani «so'pi» deyiladi. tasbihning so'pisi ham konussimon bo'lgani uchun shunday deb atalgan. boshi shu shaklga ega bo'lgan kishini «so'pibosh» deydilar. agar biror narsaga konus shakli berilsa, «so'pilandi» deyiladi. to'rg'ayning boshi so'pi, ya'ni konussimon bo'lgani uchun «so'pito'rg'ay» deyilgan. binobarin, bu so'zni yozishda ham «so'fito'rg'ay» deb «f» harfi bilan emas, «so'pito'rg'ay» deb «p» harfi bilan yozish kerak. «erkak» so'zini insonga nisbatan ishlatmaslik kerak ba'zan erlar kiyimini «erkak» so'zini noto'g'ri tushunish natijasida «erkaklar kiyimi» deyiladi. bu to'g'ri emas. chunki o'zbek adabiy tilida «er» so'zi insonga va «erkak» so'zi hayvonlarga nisbatan ishlatiladi. «er» so'zi «xotin»ning, «erkak» so'zi esa «urg'ochi», «moda»ning ziddidir. «erkak» so'zi ba'zi xotinlarning nutqida erni kamsitish maqsadida yoki uyalib, tortinib tilga olish natijasida erga nisbatan ishlatiladi. buni hisobga olish kerak va «erkak» so'zini insonga nisbatan ishlatmaslikka harakat qilish lozim. telbalarning so'zi matbuotda, «qayinona»dagi «qayin» so'zi «xotin» so'zidan kelib chiqqan, «qayinona» aslida «xotin ona» bo'lgan, degan fikr e'lon qilindi. bu fikr to'g'ri …

3 / 5

r. ya'ni, ikkinchi so'z «yol» emas, «yolin»dir. «yolin» so'zining ma'nosi «alanga» bo'lib, buni mumtoz shoirlarimiz ko'p ishlatadilar. masalan, navoiyda: o'rtasa ishq meni, so'rma sabab, kuysa xoshok yolindin, ne ajab degan satrlar bor. mazkur iboraning to'g'risi «yuragida yolini bor» va bu ibora «yuragida o'ti bor» iborasining ma'nodoshi ekan. binobarin, uni «yuragida yoli bor» deyish noto'g'ri va kishini chalg'itishdan iborat ekan. chunki kishining yuragida yol bo'lmaydi. hatto ko'kragida ham bo'lmaydi. yol ot, eshak, xachir kabi hayvonlarda bo'ladi. shuning uchun «ko'kragida yoli bor» deyish ham noto'g'ri, «ko'kragida yolini bor» deyish zarurdir. «mirishkor»mi, «mirshikor»mi? ba'zan «mirshikor» so'zini «mirishkor» tarzida o'rinsiz ishlatadilar. holbuki, buning to'g'ri shakli «mirshikor» bo'lib, «mir» va «shikor» so'zlaridan yasalgandir. «shikor» ov degani, «mir» esa «mirob», «mirshab» so'zlaridagi «mir» bo'lib, «amir» kabi boshliq ma'nosini bildiradi. aslida «mir» «amir» so'zining qisqargan shakli. «amir»ning lug'aviy ma'nosi «buyurguchi»dir. «mirshab» deb tungi qorovullarning, «mirob» deb suvchilarning, «mirshikor» deb ovchilarning boshlig'iga aytiladi. «mirshikor» so'zini dehqonlarga nisbatan «mirishkor …

4 / 5

ha «xudojestvenniy» so'zini hamma holda «badiiy» deb tajima qilaberganlar. vaholanki, «xudojestvenniy» so'zining ma'nosi «badiiy» so'ziga nisbatan kengroq bo'lib, u o'zbekchadagi «badiiy» so'zidan tashqari yana «san'at», «san'atchi», «san'atchilik» so'zlarining aniqlovchi bo'lib kelgandagi ma'nosini o'z ichiga oladi. «xudojestvenniy» so'zi, masalan, «xudojestvennoe proizvedenie», «master xudojestvennogo slova» deganda «badiiy» so'ziga to'g'ri keladi. mazkur jumlalarni o'zbekchada «badiiy asar», «badiiy so'z ustasi» deyiladi. ammo «xudojestvenniy kollektiv» deganda uni badiiy deb tarjima qilolmaymiz. chunki bu holda «xudojestvenniy» so'zi san'atchilarga, san'atchilikka oid degan ma'nodadir. «xudojnik» so'zining tub ma'nosi ham san'atchidir. u tor ma'noda qo'llanganda rassomga nisbatan ishlatiladi. aslida rassom rus adabiy tilida «jivopisets» deb ataladi. «lutfan taklif qilish» to'g'ri emas keyingi paytda «lutfan taklif qilamiz» degan ibora ishlatila boshladi. bu ibora ko'rinishda go'zalga o'xshab ko'rinadi. ammo ma'no jihatdan «lutfan taklif» qanchalar to'g'ri? ba'zan kishining tashqi ko'rinishi uning ichki olamiga mos kelmaganday, iboralarning eshitilishi ularning mazmuniga mos kelmasligi mumkin. bunday so'z va iboralar yosh shoirlarning va olimlarning nutqida ham …

5 / 5

a qo'yaman, deyish albatta to'g'ri emas. hozir ko'nglingizga «taklif» so'zining tashvishga qo'yish ma'nosi ko'pchilik tomonidan uqilmaydi, degan fikr keldi. bu to'g'ri fikr. chunki ko'pchilik «taklif» so'zining faqat chaqiriq ma'nosi bilan cheklab ishlatadi. ammo masalaning ikkinchi jihati ham bor bo'lib, bu «lutfan taklif» iborasining chaqiriq odobiga zidligidir. mehmon chaqiruvchi kishi chaqiriluvchiga, men sizga lutf qilib mehmonlikka chaqiraman desa, bu odobdan bo'lmaydi. chaqiriluvchining ko'ngliga «men sening bunday lutfingga muhtoj emasman» degan fikr kelishi mumkin. agar chaqiruvchi chaqiriluvchiga «lutfan marhamat qilishingizni so'rayman» yoki «lutfan tashrif buyurishingizni iltimos qilaman» deb murojaat qilsa, unda lutfni chaqiriluvchi chaqiruvchiga qilgan bo'ladi va ibora mazmunan to'g'ri bo'ladi. tashrif — sharaflash, yuksaltirish degani ba'zan «tashrif» so'zi ham suiste'mol qilinadi. «tashrif» so'zining lug'aviy ma'nosi sharaflash, yuksaltirishdir. shunga binoan ulug' kichikning uyiga kelsa, shu bilan kichikning sharafi ortdi, obro'yi yuksaldi, degan ma'noda bu kelishni «tashrif» deb ataydilar. kichikning ulug'nikiga borishini esa «ziyorat», «xizmatida bo'lmoq» deydilar. murojaat vaqtida esa ulug' ham odob …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About ""söz hususidagi söz" kitobi"

alibek rustamov «so'z xususidagi so'z» kitobidan agar o'zbek tilining so'z va iboralarini zamonu makon nuqtai nazaridan cheklamay yig'ilsa, dunyodagi eng ko'p so'zli lug'atlardan ulug'roq lug'at tuzish mumkin. bundan tashqari, o'zbek tilining boyligi va etukligini ta'minlovchi ichki vositalari ham bor. bu — ushbu tilda so'z va uning shakllarini yasovchi qo'shimchalar ko'pligi, qoidalarning istisnosizligi hamda ta'bir (bayon qilish, ifoda) soddaligidir. ta'birning soddaligi o'zbek tilining kamolidan nishonadir. ba'zan masalaga yuzaki qarash natijasida so'z tarixi va uning tarkibi noto'g'ri izohlanadi. so'zchi so'z haqidagi fikrlarning to'g'risidan noto'g'risini farqlay olishi kerak. fikr egasi olim bo'lsa ham, uning fikriga tanqidiy munosabatda bo'lib, uni tekshiruvdan o'tkazishi kerak. man...

This file contains 5 pages in PDF format (474.3 KB). To download ""söz hususidagi söz" kitobi", click the Telegram button on the left.

Tags: "söz hususidagi söz" kitobi PDF 5 pages Free download Telegram