badiiy xarakter va adabiy tip

DOC 11 pages 71.0 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 71.0 KB

File type DOC

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

1452008317_63002.doc badiiy xarakter va adabiy tip reja: 1. badiiy xarakter va uning asosiy xususiyatlari 2. badiiy xarakter ruhiyati va psixologizm prinsiplari 3. adabiy tip tayanch tushunchalar:xarakter. uning ikki xususiyati. psixologizm prinsiplari: dinamik, analitik, sintetik. psixologik tasvir ko’rinishlari. xarakter. agar obrazni yong’oqqa qiyoslasak, xarakter (yunoncha charakter-xususiyat, belgi) shu yong’oqning mag’zidir. chunki mag’izda yong’oqning mohiyati, tirikligi, zaruriyligi, joni jamuljamdir. shu sabab “xarakter yaratilsagina-badiiy asar yaratiladi” (n.pogodin) degan qat’iy va asosli xulosani chiqarish mumkin. xarakter yaratish badiiylikning o’zak masalasi deb qarashimizning boisi shundaki, xarakter badiiy ijodning juda ko’p unsurlari (syujet, kompozitsiya, til kabi)ni o’zida jamg’aradi, to’g’risi o’ziga “ishlash”ga majbur qiladi. ya’ni xarakter asar mazmuniga nisbatan shakl bo’lsa, xarakterga nisbatan syujet, kompozitsiya, til (uslubning butun hiyla-nayranglari) shakldir. izzat sulton tavsiya etganidek, “asar mazmuni xarakter tasviri tufayli hayotiy aniqlik kasb etadi va shu bilan birga, bizning hislarimizga ta’sir etish xosiyatiga ega bo’ladi”. to’g’ri gap: “har qanday muhim g’oya ham inson qismatiga aylanmasa quruq gap bo’lib …

2 / 11

zarur bo’ladi. ikkinchisi, bu individual belgilarni ham o’z ichiga olgan holda ma’lum bir ijtimoiy sharoitda paydo bo’lgan, ijtimoiy ma’no kasb qilgan shaxs iroda yo’nalishi va bu iroda yo’nalishining asardagi badiiy ifodasidan iboratdir. faqat ijtimoiy sharoit asosida yuzaga chiqqan shaxs irodasi xarakterning asarda badiiy va g’oyaviy negizini ta’min qiladi. busiz yozuvchi yaratgan xarakter badiiy va estetik qiymatga ega bo’lmaydi”1 (ta’kid bizniki-h.u.) darvoqye, yo’lchida (“qutlug’ qon”) mehnatkash xalq vakillariga xos bo’lgan umumiy xislatlar-konkret muhit ta’sirida vujudga kelgan o’z-o’zini anglash xususiyati va shu xususiyat natijasida uning ongida yuz bergan olg’a intilishlar; shaxsiy xislatlarini belgilaydigan belgilar-sodda, yuvosh, uyatchan, hushyor, sofdil, mehnatsevar, halol, jasur kabilar o’zaro uyg’unlik kasb etib, yaxlit xarakterni yaratadi. demak, xarakter-bu aniq iroda yo’nalishiga ega bo’lgan, o’z xatti-harakatlari, intilishlari, uy-xayollari, dunyoqarashi, ma’naviyati, ma’rifati, fe’l-atvori bilan ajralib turadigan to’laqonli shaxslar obrazidir. shu sabab badiiy asardagi hamma obrazlar xarakter sanalmaydi. jumladan, “њg’ri” (a.qahhor) asaridagi qobil bobo xarakter sanalsa, qolgan (qobil boboning kampiri, ellikboshi, pristav, …

3 / 11

iy holatlarning aksini beradi. birgina misol. otabek oshiq. lekin hali bu sir. “otabekning har bir siriga o’zini mahram hisoblaganlikdan” uning “ma’naviy bir padar”i – hasanali bu sirni ochmoq maqsadida bekni sinamoqda”. “hasanali ginalik qiyofada qoshlarini chimirdi va – mendan yashirib yurgan bir siringiz bor, - dedi. – sizdan yashirgan bir sirim bor?-bor, o’g’lim bor, - dedi hasanali, - agar da’vongiz to’g’ri bo’lsa, menga chindan o’z kishim deb qarasangiz, o’sha sirni yashirmangiz. otabek to’satdan o’zgarib, boyagi asabiylik holatini yo’qotdi, shundog’ bo’lsa ham o’zini yig’ib, kulgan bo’ldi: hali shunaqa sizdan yashirin sirim bormi? · bor! · bo’lsa, marhamat qilib kashfingizni so’zlangiz! hasanali piyolani og’ziga ko’tarib, choyni ho’pladi, kashfini ochdi: · marg’ilondan kelgan kunlardan boshlab sizda qiziq bir holat bor edi. – siz bu holatni “marg’ilon havosi yoqmadi” deb ta’bir qilsangiz ham, men mundan boshqa narsalar payqayman... otabek o’ziga qat’iy tikilib turgan hasanalidan yuzini chetga burishga majbur bo’ldi. go’yo bu sehrgar chol hamma …

4 / 11

so’zsizlik kirdi. ikkisi ham fikrga tolgan edi. hasanalining ortiqcha berilib o’ylagan kezda soqolini qayirib tishlaydigan bir odati bo’lib, hozir soqolini yamlash bilan mashg’ul edi. uzoq o’ylagandan so’ng ishning ochilmay qolgan qismini yechishni boshqa vaqtga qoldirmoqchi bo’ldi, chunki otabek, shuning o’ziga ham yaxshigina qizarinib, bo’rtingan edi”1. keltirilgan ushbu parchadan ko’rinadiki, qalb iztirobi va kechinmalarini xatti-harakatlar, yuz tuzilishi, ko’z qarashlari orqali ochadi. haqiqatdan ham birinchi bor otabek qalbini tug’yonga solgan muhabbatning hasanali tomonidan kashf etilishi otabekni uyalishga (“...hasanalidan yuzini chetga burishga majbur bo’ldi”), gunohkorlardek aybiga iqror bo’lishga (“otabek qip-qizil qizarib, gunohkorlardek yerga qaragan edi”) olib keladi va h.k. a.qodiriy romanning “qarshilash” bobida hasanalining va “qorong’u kunlar” bobida otabekning fikr va hislar oqimini (“o’z-o’zini tahlil qilish” vositasi orqali) juda siqiq formada berishga intiladi, xolos. xullas, romanda yozuvchi uchun ichki dunyoning-ruhning kechinmalarini tashqi qiyofa, holat va xatti-harakatlarda ko’rinishini tasvirlash, ya’ni dinamik prinsip asosiy mezondir. o`zbek romanchiligida birinchi bor abdulla qahhorning “sarob” romanida psixologizmning analitik …

5 / 11

ga qo’yilgan shartlarni eshitib, “unday bo’lsa o’qimayman”degan fikrga kelgan saidiy munisxonni ko’rgach, qizning ham universitetda o’qishga xohishi borligini bilgach, tezda bu fikridan tonadi: “uning endigi fikri qanday bo’lsa ham universitetga kirish, o’qish edi. vujudi mo’’jiza, har bir so’zi, harakati hayotga chaqirib turgan shu qizga hamdard bo’lish uchun u har narsaga tayyor edi”1. ikkinchidan, saidiy munisxondan “nima umidvor ekanini o’zi bilmaydi, ammo uning umid qilgan narsasinigina emas, butun olamni berib, hech narsa talab qilmaydigan holat”ga tushadi. saidiy munisxonga shunchalik maftunki, qizning lab tishlab bosh chayqashi ham, mayin tovushi ham uning vujudini egallaydi, qalbini titratadi. bu hissiyot dinamik ravishda asta-sekin rivojlana boradi. rivojlangan sayin saidiy qalbi o’zining borlig’ini namoyon etadi: “shu qizning boshiga bir falokat tushsa-da, qutqaradigan kishi yagona men bo’lsam...” boyagi samimiy his-tuyg’ular o’rnini xudbinlik egallaydi. ana shu xudbinlikning ildiz otishi, gurkirashi uchun to’la imkoniyat beradigan millatchilar muhiti saidiyni o’z domiga tortadi va bora-bora uni halokatga olib keladi. ana shu xudbinlikni …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badiiy xarakter va adabiy tip"

1452008317_63002.doc badiiy xarakter va adabiy tip reja: 1. badiiy xarakter va uning asosiy xususiyatlari 2. badiiy xarakter ruhiyati va psixologizm prinsiplari 3. adabiy tip tayanch tushunchalar:xarakter. uning ikki xususiyati. psixologizm prinsiplari: dinamik, analitik, sintetik. psixologik tasvir ko’rinishlari. xarakter. agar obrazni yong’oqqa qiyoslasak, xarakter (yunoncha charakter-xususiyat, belgi) shu yong’oqning mag’zidir. chunki mag’izda yong’oqning mohiyati, tirikligi, zaruriyligi, joni jamuljamdir. shu sabab “xarakter yaratilsagina-badiiy asar yaratiladi” (n.pogodin) degan qat’iy va asosli xulosani chiqarish mumkin. xarakter yaratish badiiylikning o’zak masalasi deb qarashimizning boisi shundaki, xarakter badiiy ijodning juda ko’p unsurlari (syujet, kompozitsiya, til kabi)ni o’z...

This file contains 11 pages in DOC format (71.0 KB). To download "badiiy xarakter va adabiy tip", click the Telegram button on the left.

Tags: badiiy xarakter va adabiy tip DOC 11 pages Free download Telegram