o`zgarmas kattaliklar va nomukammal

DOCX 14 pages 44.0 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 44.0 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

mavzu: o`zgarmas kattaliklar va nomukammal ma`lumotlarga ega iqtisodiyot. reja: 1. o`zgarmas kattaliklar 2. nomukammal ma`lumotlarga ega iqtisodiyot atrofimizdagi hayot uzluksiz tarzda kechadigan muayyan jarayonlar, voqealar, hodisalarga nihoyatda boy bo‘lib, ularni ko‘pini aksariyat hollarda sezmaymiz yoki e’tiborga olmaymiz. chetdan qaraganda ularning orasida bog‘liqlik yoki uzluksizlik bilinmasligi ham mumkin. ba’zilariga esa shunchalik ko‘nikib ketganmizki, aniq bir so‘z bilan ifodalash kerak bo‘lsa, biroz qiynalib turamizda, “...mana shu-da!” deb qo‘yamiz. butun suhbat barchamiz bilib-bilmaydigan, ko‘rib-ko‘rmaydigan va sezib-sezmaydigan kattaliklar haqida boradi. kattaliklarning ta’rifini keltirishdan oldin ularning mohiyatiga muqaddima keltirsak. yon-veringizga bir nazar tashlang, har xil buyumlarni, jonli va jonsiz predmetlarni ko‘rasiz. balki oldingizda do‘stlaringiz ham o‘tirishgandir (albatta dars tayyorlab!). garchi bu sanab o‘tilganlar bir-birlaridan tubdan farq qilsa ham hozir ko‘rishimiz kerak bo‘lgan xossalar va xususiyatlar bo‘yicha ulardagi muayyan umumiylikni ko‘rishimiz mumkin. masalan, ruchka, stol va do‘stingizni olaylik. bular bir-biridan qanchalik o‘zgacha bo‘lmasin, lekin o‘zlarida shunday bir umumiylikni kasb etganki, bu umumiylik ularning uchalasida ham bir …

2 / 14

eb atab qo‘yamiz. bu kabi xususiyatlar talaygina bo‘lib, ularga kattalik nomi berilgan. kattaliklar juda ko‘p va turli-tuman, lekin ularning barchasi ham ikkitagina tavsif bilan tushuntiriladi. bu sifat va miqdor tavsiflari. sifat tavsifi olingan kattalikning mohiyatini, mazmunini ifodalaydigan tavsif hisoblanadi. gap masofa borasida ketganda muayyan olingan obyektning o‘lchamlarini, uzun-qisqaligini yoki baland-pastligini bildiruvchi xususiyatni tushunamiz, ya’ni ko‘z oldimizga keltiramiz. buni oddiygina bir tajribadan bilishimiz mumkin. bir daqiqaga boshqa ishlaringizni yig‘ishtirib, ko‘z oldingizga og‘irlik va temperatura nomli kattaliklarni keltiring... xo‘sh, ularning sifat tavsiflarini seza oldingizmi. bir narsaga ahamiyat bering-a, og‘irlik deganda qandaydir bir mavhum, og‘ir yoki yengil obyektni, aksariyat, tarozi toshlarini ko‘z oldiga keltirgansiz, temperatura to‘g‘risida gap borganda esa, issiq-sovuqlikni bildiruvchi bir narsani gavdalantirgansiz. aynan mana shular biz sizga tushuntirmoqchi bo‘lgan kattalikning sifat tavsifi bo‘lib hisoblanadi. endi olingan obyektlarda biror bir kattalik to‘g‘risida so‘zlaydigan bo‘lsak, bu obyektlar o‘zida shu kattalikni ko‘p yoki kam “mujassamlashtirganligini” shohidi bo‘lamiz. bu esa kattalikning miqdor tavsifi bo‘ladi. mana …

3 / 14

taligi” deb yozish), chunki shu xossalarning o‘zi kattalik bo‘ladi. bunda “kattalik o‘lchami” degan atamani ishlatish to‘g‘ri hisoblanadi. masalan, ma’lum jismning uzunligi, massasi, elektr qarshiligi va hokazolar. har bir fizikaviy obyekt bir qancha obyektiv xossalar bilan tavsiflanishi mumkin. ilm-fan taraqqiyoti va rivojlanishi bilan bu xossalarni bilishga talab ortib bormoqda. hozirga kelib zamonaviy o‘lchash vositalari yordamida 70 dan ortiq kattalikni o‘lchash imkoniyati mavjud. bu ko‘rsatkich 2050 yillarga borib 200 dan ortib ketishi bashorat qilinmoqda. ko‘pincha kattalikning o‘rniga parametr, sifat ko‘rsatkichi, tavsif (xarakteristika) degan atamalarni ham qo‘llanishiga duch kelamiz, lekin bu atamalarning barchasi mohiyatan kattalikni ifodalaydi. muayyan guruhlardagi kattaliklarning orasida o‘zaro bog‘liqlik mavjud bo‘lib, uni fizikaviy bog‘lanish tenglamalari orqali ifodalash mumkin. masalan, vaqt birligidagi o‘tilgan masofa bo‘yicha tezlikni aniqlashimiz mumkin. mana shu bog‘lanishlar asosida kattaliklarni ikki guruhga bo‘lib ko‘riladi: asosiy kattaliklar va hosilaviy kattaliklar. asosiy kattalik deb ko‘rilayotgan tizimga kiradigan va shart bo‘yicha tizimning boshqa kattaliklariga nisbatan mustaqil qabul qilib olinadigan kattalikka aytiladi. …

4 / 14

a proporsionallik koeffitsiyenti 1 ga teng bo‘lgan ifodaga aytiladi. kattaliklarning o‘lchamligini dimension - o‘lcham, o‘lchamlik ma’nosini bildiradigan (ingl.) so‘zga asoslangan holda dim simvoli bilan belgilanadi. odatda, asosiy kattaliklarning o‘lchamligi mos holdagi bosh harflar bilan belgilanadi, masalan, dim l = l; dim m = m; dim t = t. hosilaviy kattaliklarning o‘lchamligini aniqlashda quyidagi qoidalarga amal qilish lozim: tenglamaning o‘ng va chap tomonlarining o‘lchamligi mos kelmasligi mumkin emas, chunki, faqat bir xil xossalargina o‘zaro solishtirilishi mumkin. bundan xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, faqat bir xil o‘lchamlikka ega bo‘lgan kattaliklarnigina algebraik qo‘shishimiz mumkin. o‘lchamliklarning algebrasi ko‘payuvchandir, ya’ni faqatgina ko‘paytirish amalidan iboratdir. bir nechta kattaliklar ko‘paytmasining o‘lchamligi ularning o‘lchamliklarining ko‘paytmasiga teng, ya’ni: a, b, c, q kattaliklarining qiymatlari orasidagi bog‘lanish q = abc ko‘rinishda berilgan bo‘lsa, u holda dim q = (dim a)(dim b)(dim c). bir kattalikni boshqasiga bo‘lishdagi bo‘linmaning o‘lchamligi ularning o‘lchamliklarining nisbatiga teng, ya’ni q = a/b bo‘lsa, u holda dim q …

5 / 14

(masalan, dielektrik o‘tkazuvchanlik), logarifmik (masalan, elektr quvvati va kuchlanishining logarifmik nisbati) bo‘lishi mumkin. o‘lchamliklarning nazariyasi odatda hosil qilingan ifoda (formula)larni tezdan tekshirish uchun juda qo‘l keladi. ba’zan esa bu tekshiruv noma’lum bo‘lgan kattaliklarni topish imkonini beradi. xx asr boshlarida erkin (mukammal) raqobatga asoslanga iqtisodiyot tobora monopollashib bordi, bu ayniqsa yevropa va aqshda yaqqol ko‘zga tashlandi. iqtisodiy liberializm prinsiplari (erkin savdo-fritredolik, davlatning iqtisodga aralashmasligi va b.) real hayot talablariga javob bermay qo‘ydi. monopollashuvning yorqin oqibati sifatida 1929-1933 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozining keltirish mumkin. deyarli yuz yil davomida j.b.seyning «bozorlar qonuni» hamma yerda tan olingan va unga suyanib ish yuritilgan bo‘lsa, bu davrda uning ahamiyati pasayib bordi. nomukammal raqobat avval institutsionalizm, keyin neoklasiklar tomonidan tadqiqot ob'ekkti qilib olindi. bu muammolar bilan deyarli bir vaqtda garvard universiteti professori e. chemberlin va kembrij universiteti professori j.robinsonlar shug‘ullandi. 1933 yili amerikalik e.chemberlin o‘zining «monopolistik raqobat nazariyasi», ngliz j.robinson xonim esa «nomukammal raqobatning iqtisodiy nazariyasi» asarlarini …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o`zgarmas kattaliklar va nomukammal"

mavzu: o`zgarmas kattaliklar va nomukammal ma`lumotlarga ega iqtisodiyot. reja: 1. o`zgarmas kattaliklar 2. nomukammal ma`lumotlarga ega iqtisodiyot atrofimizdagi hayot uzluksiz tarzda kechadigan muayyan jarayonlar, voqealar, hodisalarga nihoyatda boy bo‘lib, ularni ko‘pini aksariyat hollarda sezmaymiz yoki e’tiborga olmaymiz. chetdan qaraganda ularning orasida bog‘liqlik yoki uzluksizlik bilinmasligi ham mumkin. ba’zilariga esa shunchalik ko‘nikib ketganmizki, aniq bir so‘z bilan ifodalash kerak bo‘lsa, biroz qiynalib turamizda, “...mana shu-da!” deb qo‘yamiz. butun suhbat barchamiz bilib-bilmaydigan, ko‘rib-ko‘rmaydigan va sezib-sezmaydigan kattaliklar haqida boradi. kattaliklarning ta’rifini keltirishdan oldin ularning mohiyatiga muqaddima keltirsak. yon-veringizga bir nazar tashlang, h...

This file contains 14 pages in DOCX format (44.0 KB). To download "o`zgarmas kattaliklar va nomukammal", click the Telegram button on the left.

Tags: o`zgarmas kattaliklar va nomuka… DOCX 14 pages Free download Telegram