elementar zarralar

PPTX 21 pages 2.9 MB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.9 MB

File type PPTX

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

fizika mustaqil ishi fizika reja: elementar zarralar va ularning xossalari. tekshirdi:haydarov kamoliddin bajardi:ikromov dilshod elementar zarralar. o’z ma’nosiga ko’ra, “elementa” so’zi “eng soda” ma’nosini anglatadi. garchi bugungi kungacha ma’lum zarralarni elementar deb atash uncha to’g’ri bo’lmasa-da, dastlabki paytlarda kiritilgan bu iboradan hamon foydalaniladi. umuman olganda, zarralar endigina kashf qilina boshlaganda materiyaning eng kichik bo’lakchasi sifatida qabul qilingan va chindan ham elementar deb hisoblangan. lekin ularning ba’zilarining (jumladan, nuklonlarning) murakkab tuzilishiga ega ekanligi keyinroq ma’lum bo’lib qolgan. hozirgi paytda 200 dan ortiq elementar zarralar mavjud. ularning ko’pchiligi nostabil bo’lib, asta-sekin yengil zarralarga aylanadi. electron. birinchi kashf qilingan elementar zarra electron hisoblanadi. katod nurlarining xossalarini o’rganayotgan j.tomson, bu manfiy zaryadlangan zarra elektronlar oqimidan iborat ekanligini aniqladi. bu voqea 1897-yil 29-aprelda ro’y bergan edi va shu sana birinchi elementar zarra kashf qilingan kun hisoblanadi. foton. 1900-yilda m.plank yorug’lik foton deb ataluvchi zarralar oqimidan iboratekanligini ko’rsatdi. foton elektr zaryadiga ega emas, tinchlikdagi massasi nolga …

2 / 21

qilingan. uning massasi protonning massasiga yaqin: mn=1838me, elektr zaryadi esa nolga teng. neytrino. 1931-1935-yilda β- nurlanish qonunlarini tushuntirib bergan v.pauli tinchlikdagi massasi nolga teng bo’lgan yana bitta zarra – neytrino mavjudligini bashorat qildi. bu zarra tajribada 1956-yilda k.kouen tomonidan yadro reaktorida kashf qilingan. elementar zarralrni kuzatish va qayd qilish usullari zarralarni qayd qiluvchi asboblarning turlari. radioaktiv moddalarning nurlanishini o’rganishdan asosiy maqsad – radioaktiv yemirilishda chiqariladigan zarraklarning tabiati, energiyasini va nurlanish intensivligini (radioaktiv modda 1 sekunda chiqaradigan zarralar sonini) aniqlashdan iborat. ularni qayd qilishining eng keng tarqalgan usullari zarralarnig ionlashishiga va fotohokimyoviy ta’sirlarga asoslangandir. bu vazifani bajaruvchi asboblar ham ikki turga bo’linadi: 1.zarralarnifazoning biror qismidan o’tganligini qayd qiluvchi va ba’zi hollarda ularning ba’zi xarakteristikalari, masalan, energiyasini aniqlashga imkon beruvchi asboblar. bunday asboblarga ssintillyatsion (chaqnovchi) hisoblagich, chernikov hisoblagichi, gaz zaryadli hisoblagich, yarimo’tkazgichli hisoblagich, yarim o’tkazgichli hisoblagich va impulsli ionlashtiruvchi kamera misol bo’la oladi. zarraning moddadagi izini kuzatishga, masalan, suratga tushirishga imkon beruvchi …

3 / 21

tall silindr (katod) va uning o’qi bo’ylab tortigan ingichka sim (anod)dan iborat bo’ladi. qayd etiladigan zarra elektrodlar orasidan o’tganda gazni ionlashtiradi. bu ionlar esa gaz, devor atomlari va molekulalar bilan to’qnashib, ularni ikkilamchi ionlashtiradi. umuman olganda, ikki xil gaz razryadli hisoblagich mavjud. birinchisi, proporsional hisoblagich deyilib, unda gaz razryadli nomustaqil bo’ladi. geyger – myuller hisoblagichi deb ataluvchi ikkinchi xil hisoblagichda esa gaz razryadli mustaqil bo’ladi. geyger – myuller hisoblagichlarining ajrata olish vaqti 10-3-10-7 s ni tashkil qiladi, ya’ni shunday vaqt oralig’ida tushgan zarralar qayd qilinadi. gaz razryadli hisoblagichlarning razryadlangan zarralarni qayd etish unumdorligi 100 % bo’lsa, γ- kvantlar uchun 5% tashkil etadi. vilson kamerasi. kamera 1911- yilda ingiliz fiziigi ch.vilson tomonidan yaratilgan. u tez uchib ketayotgan zarralarning bug’simon holatdagi moddadan o’tganida, shu modda molekulalarini ionlashtirishiga asoslangan. vilson kameraning ishchi hajmi (l) suvning yoki spirtining to’yingan bug’i bo’lgan havo yoki gaz bilan to’ldirilgan. porshen (2) pastga qarab tez harakatlanganda 1 hajmidagi …

4 / 21

tezlatkichlardan chiqayotgan zarralar va kosmik nurlar vujudga keltiriladigan reaksiyalarni o’rganish maqsadida ishlatiladi. rezonanslar. keyingi payrlarda yashash davrlari juda kichik bo’lgan rezonanslar deb ataluvchi zarralar kashf qilindi. ularni bevosita qayd qilishning iloji bo’lmay, vujudga kelganini parchalashida hosil bo’lgan mahsulotlaga qarab aniqlanadi. umuman olinganda, dastlabki paytlarda bor-yo’g’i bir nechagina va materiyaning eng jajji gishtchalari deb hisoblangan elementar zarralar keyinchalik, shu qadar xilma-xil va shu qadar murakkab bo’lib chiqdi. antizarralar. birinchi antizarralar – elektronning antizarrasi – positron kashf qilingandan so’ng, boshqa zarralarning ham antizarrasi yo’qmikan, degan savolli tug’diradi. antizarralar 1955-yilda mis nishonni protonlar bilan bombardimon qilish natijasida hosil qilinadi. 1956-yilda esa antineytron kashf qilindi. hozirgi paytda har bir zarraning o’z antizarrasi, ya’ni massasi va spini teng, zaryadi esa qarama-qarshi bo’lgan zarra mavjudligi aniqlangan. elektron va protonlarning antizarralari zaryadining ishorasi bilan farq qilsa, neytron va antineytron xususiy magnit momentlarining ishorasi bilan farq qiladi. zaryadsiz zarralar foton, π0- mezonlarning o’zlari va antizarralarining fizik xossalari bir …

5 / 21

“yo’qolish”degan ma’noni anglatadi. aslida esa zarra va antizarra uchrashganda hech qanday yo’qolish ro’y bermaydi. barcha saqlanish qonunlari to’la bajariladi. materiya modda ko’rinishidan elektromagnit maydon kvantlari ko’rinishiga o’tadi, xolos. agar modaning elekrtomagnit maydon kvantlariga aylanish jarayoni ro’y bersa, unda teskarisi, maydon kvantlarining moddaga aylanish jarayoni ham ro’y bermaydimi, degan savol tug’iladi. albatta ro’y beradi. umuman olganda, biz bu jarayon bilan tanishmiz. energiyasi electron va prozitronning tinchlikdagi energiyalari yig’indisidan katta bo’lgan γ- kvant eγ> 2m0c2 = 1,02 mev yadroning yonidan o’tadigan electron-pozitron juftligiga aylanishi mumkin: γ → e- + e+ elektron-pozitron juftligining paydo bo’lishi va ularning annigilyatsiyasi materiyaning ikki shakli (maydon va modda) o’zaro bir-biriga aylanishlarini ko’rsatadi. antimodda. agar zarralarning antizarralari mavjud bo’lsa, unda antiyadro, aniqrog’i antizarralardan tashkil topgan antimodda yo’qmikan? antiyadrolarning mavjudligi qayd qilingan. birinchi antiyadro – antideytron (p va n larning bog’langan holati) 1965- yilda amerikalik fiziklar tomonidan topilgan. keyinchalik esa serpuxovadagi tezlatgichda antigeliy (1970) va antitritiy (1973) yadrolari hosil …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "elementar zarralar"

fizika mustaqil ishi fizika reja: elementar zarralar va ularning xossalari. tekshirdi:haydarov kamoliddin bajardi:ikromov dilshod elementar zarralar. o’z ma’nosiga ko’ra, “elementa” so’zi “eng soda” ma’nosini anglatadi. garchi bugungi kungacha ma’lum zarralarni elementar deb atash uncha to’g’ri bo’lmasa-da, dastlabki paytlarda kiritilgan bu iboradan hamon foydalaniladi. umuman olganda, zarralar endigina kashf qilina boshlaganda materiyaning eng kichik bo’lakchasi sifatida qabul qilingan va chindan ham elementar deb hisoblangan. lekin ularning ba’zilarining (jumladan, nuklonlarning) murakkab tuzilishiga ega ekanligi keyinroq ma’lum bo’lib qolgan. hozirgi paytda 200 dan ortiq elementar zarralar mavjud. ularning ko’pchiligi nostabil bo’lib, asta-sekin yengil zarralarga aylanadi. electron. bir...

This file contains 21 pages in PPTX format (2.9 MB). To download "elementar zarralar", click the Telegram button on the left.

Tags: elementar zarralar PPTX 21 pages Free download Telegram