uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalarini aniqlash usullari

DOCX 12 pages 94.9 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 94.9 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

mavzu: uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalarini aniqlash usullari. reja: 1. uzoq muddatli (asriy) rivojlanish. 2. tendensiyalarini aniqlash usullari. asriy trendlar uzoq muddatli dinamika qatorlarida namoyon bo‘ladi. yuqorida ko‘rib chiqilgan sirg‘anchiq o‘rtachalar va trend tenglamalari yordamida dinamika qatorlarini tekislash qisqa muddatli va o‘rta miyonli rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashda keng qo‘llanadi. uzoq muddatli qatorlarni tekislash va asriy tendensiyalarni o‘rganishda ulardan foydalanish mumkin bo‘lsa ham, ammo bu holda qatorlarning xususiyatlarini hisobga olib usullarni takomillashtirish zaruriyati tug‘iladi. uzoq muddatli qator ko‘rsatkichlari, davrlar sharoitiga qarab, turli tuman omil va kuchlar ta’siri ostida shakllanadi. ular bir qancha davrlarda harakatlanuvchi kuchlar bilan bir qatorda ayrim davrlarga xos sharoitlarga ham bog‘liq. ayrim davr sharoitlari va qator darajalari nafaqat bir biriga bog‘liq, balki shu bilan bir vaqtda ularning o‘zaro ta’sir kuchi turlicha namoyon bo‘ladi. odatda yonma-yon yoki bir biriga yaqin joylashgan qator ko‘rsatkichlari o‘rtasida kuchli o‘zaro bog‘lanish kuzatiladi, vaqt o‘tib ular bir biridan uzoqlashgan sari bog‘lanish kuchi qirqila boradi. bundan tashqari, …

2 / 12

amida yaxshilab tekislash kerak. buning uchun sirg‘anchiq o‘rtachalarni ko‘proq davrlarga tegishli darajalardan bir martaba hisoblamasdan, balki davrlar sonini kamaytirib ko‘p karrali sirg‘anchiq o‘rtacha darajalarni aniqlash, ya’ni bir martaba hisoblangan sirg‘anchiq o‘rtachalardan qaytadan yana ikkinchi, uchinchi va h.k. martaba o‘sha tartibda sirg‘anchiq o‘rtacha ko‘rsatkichlar hisoblash eng samarali natija beradi. bunday ko‘p martaba sirg‘anchiq o‘rtachalar usuli mohiyatan ayrim darajalarni tegishli tartibda turlicha vaznlarda olib, davrlar sonini esa biroz ko‘paytirib bir martaba sirg‘anchiq o‘rtacha hisoblash bilan barovardir, chunki bu usullar ayniyat natija beradi. ko‘p karrali sirg‘anchiq o‘rtacha ko‘rsatkichlariga asosan trend tenglamalarini aniqlab, uzoq muddatli dinamika qatorlari tekislansa, asriy tendensiyalar badastir namoyon bo‘ladi. sikl grekcha kuklos so‘zidan kelib chiqib, doira degan lug‘aviy ma’noga ega. sikl - bu uzoq vaqt ichida takrorlanib turadigan hodisa va jarayonlarning har bir davrasidir. demak, doiralar yasab o‘zgaruvchi ko‘rsatkichlar qatori davrali qatorlar bo‘lib, ularning tebranishi davriy tebranishlar yoki tebranishlarning davriyligi deb yuritiladi. davriy tebranishlar fure qatorining ko‘p tartibli garmonikalari yordamida …

3 / 12

ar yig‘indisi shaklida ifodalanadi. masalan, k =1 bo‘lganda fure qatorining tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega: (11.15) noma’lum hadalar quyidagi formulalar orqali hisoblanadi ; ; . har bir aniq holda t qiymatlari uchun turli garmonikalarning sinuslari va kosinuslari qiymatlari topiladi va qulaylik jihatidan jadvalda ifodalandi. masalan, n=12 bo‘lganda bu jadval ko‘rinishi quyidagicha: masalan, mashina moyini sotish hajmi haqidagi ma’lumotlar misolida fure qatorini tuzib davriy tebranishlarni tekislash masalasini ko‘rib chiqamiz. bundan bu trend tenglamasi asosida avtomashinalar moyini sotish hajmi haqidagi qator darajalarini tekislash natijalari 11.5-jadval 8-ustunida keltirilgan. xuddi shunday tartibda ikkinchi va boshqa yuqori tartibli garmonikalar ko‘rsatkichlari (tenglama noma’lum hadlari) ham hisoblanadi va ularning qiymatlari ketma-ket birinchi garmonika parametrlarining qiymatlari ustiga qo‘shiladi. ikkinchi garmonika uchun uchinchi garmonika uchun bu tenglamalar asosida berilgan qator darajalarini tekislash natidasi 11.5-jadvalning 9nchi va 10nchi ustunlarida keltirilgan. bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, fure qatorining birinchi tartibli garmonikasiyoq tekislash natijasi haqiqiy qatorni ancha yaxshi ifodalaydi. ikkinchi garmonika tekislash natijalarini birmuncha …

4 / 12

iy tebranishlarini yaqqollashtirib tasvirlash va o‘lchash; -mavsumiylik ta’siridan ko‘rsatkichlarni tozalab, ularning oyma-oy, davrma-davr o‘zgarishlarini sof holda o‘lchash va amaliy masalalarini yechishda foydalanish; -iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini belgilashda mavsumiy tebranishlarni hisobga olib tegishli ko‘rsatkichlarni aniqlash. mavsumiy to‘lqinni aniqlash va o‘lchash uchun statistika bisotida bir nechta usullar mavjud. ular ichida eng soddasi mavsumlik indekslarini tuzishdir. buning uchun yillik o‘rtacha daraja hisoblab, u bilan ayrim oy yoki chorak yil darajalari taqqoslanadi, ya’ni (11.16) mavsumlik indekslarni hisoblash dinamika qatorlarida kuzatiladigan mavsumiy tebranishlarni baholash masalasining bir tomonidir. uning ikkinchi tarafi darajalarning umumiy o‘zgaruvchanligi shakllanishida mavsumiy to‘lqinlar rolini aniqlashdan iborat. bu esa umumiy o‘zgaruvchanlik darajasini tasodifiy tebranish, trend va mavsumiy to‘lqinlar hissasiga taqsimlash masalasini tug‘diradi. uni dispersion tahlil yordamida yechish mumkin. bunday tahlil bosqichma-bosqich quyidagi tartibda amalga oshiriladi: 1. barcha yillar uchun oylik yoki choraklik ma’lumotlar asosida trend tenglamasi yoki ko‘p darajalardan sirg‘anchiq o‘rtacha hisoblab, ular asosida tekislangan darajalar aniqlanadi: - bu yerda yil tartib soni, «mavsum» …

5 / 12

utlar va ularning kvadratlari hisoblanadi: 9. va nihoyat, umumiy tafovutlar va ularning kvadratlari topiladi: tafovutlar muhimligi fisher f - mezoni yordamida tekshiriladi. dinamika qatorlarini tahlil qilayotganda darajalar tebranuvchanligi ikki jihatdan qaralishi mumkin. birinchidan, ular o‘rganilayotgan jarayon yoki hodisalarning rivojlanish qonuniyatlari namoyon bo‘lishi uchun xalaqit qiladigan «tasodifiy to‘siqlar» yoki «axborot shovqinlari» sifatida talqin etiladi. shu sababli darajalarni ulardan «tozalash», ya’ni tasodifiy to‘siqlarni dinamikaning juz’iy tomonlari sifatida bartaraf qilish yoki juda bo‘lmaganda ta’sir kuchini zaiflashtirish yo‘llarini topish va ilmiy asoslash zaruriyati tug‘iladi. bu masala yuqorida bayon etilgan trend hisoblash usullarini tub mohiyati va negizini tashkil etadi. ikkinchi tomondan, dinamika qatorlarini tahlil qilish jarayonida darajalar tebranuvchanligining o‘zini o‘rganish, statistik tekshirish predmeti sifatida qarash ham muhim ahamiyat kasb etadi. avtokorrelyatsiya- bu keyingi darajalar bilan oldingilari o‘rtasidagi yoki haqiqiy darajalari bilan tegishli tekislangan qiymatlari o‘rtasidagi farqlar orasidagi korrelyatsiyadir. avtokorrelyatsiya deb haqiqiy qator darajalari bilan vaqt bo‘yicha bir yoki bir necha davrlarga surilgan darajalar o‘rtasidagi korrelyatsiyaga …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalarini aniqlash usullari"

mavzu: uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalarini aniqlash usullari. reja: 1. uzoq muddatli (asriy) rivojlanish. 2. tendensiyalarini aniqlash usullari. asriy trendlar uzoq muddatli dinamika qatorlarida namoyon bo‘ladi. yuqorida ko‘rib chiqilgan sirg‘anchiq o‘rtachalar va trend tenglamalari yordamida dinamika qatorlarini tekislash qisqa muddatli va o‘rta miyonli rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashda keng qo‘llanadi. uzoq muddatli qatorlarni tekislash va asriy tendensiyalarni o‘rganishda ulardan foydalanish mumkin bo‘lsa ham, ammo bu holda qatorlarning xususiyatlarini hisobga olib usullarni takomillashtirish zaruriyati tug‘iladi. uzoq muddatli qator ko‘rsatkichlari, davrlar sharoitiga qarab, turli tuman omil va kuchlar ta’siri ostida shakllanadi. ular bir qancha davrlarda harakatlanuvchi ku...

This file contains 12 pages in DOCX format (94.9 KB). To download "uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalarini aniqlash usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: uzoq muddatli rivojlanish tende… DOCX 12 pages Free download Telegram