yarim o’tkazgichlar taqiqilangan zonasi kengligini aniqlash

DOC 15 pages 879.0 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 879.0 KB

File type DOC

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

yarim o’tkazgichlar taqiqlangan zonasi kengligini aniqlash ishning maqsadi: yarim o’tkazgichlar elektr o’tkazuvchanligining temperaturaga bog’likligini o’lchash asosida uning taqiqlangan soha kengligini tajribada aniqlash. qisqacha nazariy ma’lumot yarim o’tkazgichli elektronikada eng ko’p qo’llaniladigan elementlar mendelyev davriy sistemasidagi iv gurux elementlaridan kremniy va germaniy hisoblanadi. har qaysi germaniy va kremniy atomi 4 tadan valent elektronlariga ega bo’ladi. turg’un 8-elektronli konfiguratsiya hosil qilishi uchun unga 4 ta elektron yetishmaydi. bu kamchilik kristalldagi 4 ta yaqin qo’shni atomlarning elektronlarni almashish yo’li bilan to’ldiriladi (1,a-rasm). bu rasmda valent bog’lanishning tekislikdagi panjarasi soddalik uchun keltirilgan. aslida esa bu panjara uch o’lchamli bo’ladi (1,b-rasm). yarim o’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanlik mexanizmini sodda qilib quyidagicha tushintirish mumkin: past temperaturalarda yarim o’tkazgich dielektrik hisoblanadi, ya’ni elektronlar juft bog’lanish hosil qilishga qatnashadi va kristall bo’ylab ko’chib yura olmaydi. ammo temperatura oshishi bilan elektronlarning bir qismi valent bog’lanishdan «o’zilib» chiqadi va kristall bo’ylab erkin harakatlanish imkoniyatiga ega bo’ladi. bunda, bog’lanishda ishtirok etayotgan qolgan valent …

2 / 15

lektronning bo’lishiga o’rta hisobda mos keladi. bu nuqtai nazardan qaraganda har bitta valent elektron bir vaqtning o’zida butunlay kristallga tegishli bo’ladi, ya’ni elektronlar jamoalashgan bo’ladi. jamoalashgan elektronlar, birinchidan, ularning kristall bo’ylab ilgarilanma harakat tezligi bilan, ikkinchidan esa ular ko’chib yura oladigan valent «bulut»i doirasidagi fazo sohasi bilan bir-biridan farq qiladi. shuning uchun har qaysi valent elektronlarining ilgarilanma harakat kinetik energiyasi va panjara tugunlari bilan o’zaro ta’sir potentsial energiyasi natijasida hosil bo’layotgan to’liq energiyasi turlicha bo’ladi. bu esa atomdagi bitta valent elektroni hosil qiladigan energetik sath o’rniga kristalda bir-biriga juda ham yaqin bo’lgan energetik sathlar sistemasi, ya’ni energetik soha paydo bo’ladi. bu ruxsat etilgan sohaga valent sohasi deyiladi. bunday sohalar boshqa atomlar sathlari hisobiga paydo bo’ladi, ta’kidlaganimizdek elektronning energetik spektri elektronning taqiqlangan energiya sohasi bilan ajralib turuvchi ruxsat etilgan energiya sohalari sistemasidan iborat bo’ladi. atomlarning qisqa energetik sathlarining asta-sekin kristallda atomlarning joylashishiga qarab atomlarning bir-biriga a (a-atomlar orasidagi masofa) masofagacha yaqinlashib …

3 / 15

nergetik sathlar doimo to’lig’incha band bo’ladi, to’latilgan oxirgi energetik sathlar to’liq band yoki qisman band bo’lishi mumkin. bu sohaning to’ldirilishi kristallning o’tkazuvchanlik xossasiga bog’lik, ya’ni kristall metallmi yoki dielektrikmi, uning elektronlari unga qo’yilgan elektr maydonini sezadimi yoki yuqmi, elektr toki hosil bo’ladimi yoki yo’qmi. gap shundaki, tashqi elektr maydonining ta’sirida elektronning harakat tezligi yoki yo’nalishining o’zgarishi elektronning sohadagi boshqa holatga o’tishini bildiradi, agarda bu soha to’liq band bo’lsa, u holda bunday o’tish sodir bo’lmaydi. metallarda yuqori energetik sathlari elektronlar bilan qisman band qilingan bo’ladi (4.a-rasm) va o’z navbatida yonidagi bo’sh holatga tashqi elektr maydoni ta’sirida o’tishi mumkin bo’ladi. dielektriklarda va yarim o’tkazgichlarda valent sohasining yuqori qismi to’liq band bo’ladi (4.b-rasm) va ularning elektronlari butun kristall bo’ylab turli xil tezliklar bilan, turli yo’nalishlarda harakat qila olishi mumkin, ammo tashqi maydon ta’sirida o’z harakatini o’zgartira olmaydi, va zaryadlarning bir tamonlama ko’chishini hosil qila olmaydi, ya’ni tok hosil qila olmaydi. yarim o’tkazgichlar dielektriklardan …

4 / 15

panjara tebranishlari yoki muvozanatdagi issiqlik nurlanishlaridan energiya olib, o’tkazuvchanlik sohasiga o’tishi mumkin (5-rasm). taqiqlangan soha bo’lishiga qaramasdan bunday jarayonning bo’lish extimolligi yuqori. 5-rasm. o’tkazuvchanlik sohasida elektronlarning paydo bo’lishi. elektronlar bo’sh sohada joylashib tashqi maydon ta’sirini erkin holda sezadi va tok hosil qiladi. shu paytda valent sohasida bo’shagan holatlar paydo bo’lganligi uchun elektronlarning tashqi maydonni sezish imkoniyati paydo bo’ladi. xaqiqatdan ham, xozircha sohada bo’shagan (ozod) holatlar kam, kam bo’lsada valent sohasidagi elektronlarning juda kam qismiga tashqi maydon ta’sirini sezish imkoniyati paydo bo’ladi. adabiyotlardan ma’lumki, valent sohasidagi bitta vakant holatga ega bo’lgan barcha elektronlarning hosil qilgan yig’indi toki , shu holatda joylashgan musbat zaryadlangan bitta erkin zarrachaning hosil qilgan tokiga ekvivalent bo’ladi [1-3]). bunday zarrachaga kovak deyiladi. shunday qilib, yarim o’tkazgichlarda tok ikki xil ishorali zaryad tashuvchilar – elektronlar va kovaklar hisobiga paydo bo’ladi sof yarim o’tkazgichlarda zaryad tashuvchilar kontsentratsiyasi. zaryad tashuvchilar kontsentratsiyasi quyidagi formula yordamida hisoblanadi: (1) bu yerda ni, pi–mos …

5 / 15

soha kengligini aniqlash mumkin: (3) 6-rasm. xususiy yarim o’tkazgichlarda erkin tok tashuvchilar kontsentratsiyasining temperaturaga bog’liqligi. shunday qilib, turli xil temperaturalarda erkin zaryad tashuvchilar kontsentratsiyasini aniqlash bilan (masalan: holl effekti yordamida) yarim o’tkazgichning eg - taqiqlangan sohasi kengligini aniqlash mumkin. xozirgi paytda eg boshqacha usulda- yarim o’tkazgich elektr o’tkazuvchanligining temperaturaga bog’liqligini o’lchash orqali aniqlanmoqda. yarim o’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanligi. yarim o’tkazgichga tashqi elektr maydoni e qo’yilganda xar bitta tok tashuvchilar zaryadning ishorasiga bog’liq holda maydon yo’nalishi yoki maydon yo’nalishiga qarama-qarshi yo’nalish bo’ylab qo’shimcha tezlik oladi. erkin zaryad tashuvchilarning kristal panjara tebranishlaridan, kirishma ionlaridan va boshqalardan sochilish hisobiga ularning bir tamonlama tartiblangan harakati bo’ziladi. zaryad tashuvchilar xuddi muxitda qandaydir qarshilik ta’sirida harakat qilayotganday bo’ladi va tashqi maydon ta’sirida qandaydir o’rtacha dreyf tezlikka ega bo’ladi. zaryad tashuvchilarning dreyf tezligi bilan elektr maydon kuchlanganligi o’rtasidagi bog’lanishni ifodalaydigan kattalikka zaryad tashuvchilarning harakatchanligi deyiladi. (4) bu yerda ya’ni zaryad tashuvchilarning harakatchanligi miqdor jihatdan birlik elektr maydon kuchlanganligidagi …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yarim o’tkazgichlar taqiqilangan zonasi kengligini aniqlash"

yarim o’tkazgichlar taqiqlangan zonasi kengligini aniqlash ishning maqsadi: yarim o’tkazgichlar elektr o’tkazuvchanligining temperaturaga bog’likligini o’lchash asosida uning taqiqlangan soha kengligini tajribada aniqlash. qisqacha nazariy ma’lumot yarim o’tkazgichli elektronikada eng ko’p qo’llaniladigan elementlar mendelyev davriy sistemasidagi iv gurux elementlaridan kremniy va germaniy hisoblanadi. har qaysi germaniy va kremniy atomi 4 tadan valent elektronlariga ega bo’ladi. turg’un 8-elektronli konfiguratsiya hosil qilishi uchun unga 4 ta elektron yetishmaydi. bu kamchilik kristalldagi 4 ta yaqin qo’shni atomlarning elektronlarni almashish yo’li bilan to’ldiriladi (1,a-rasm). bu rasmda valent bog’lanishning tekislikdagi panjarasi soddalik uchun keltirilgan. aslida esa bu panjara uch ...

This file contains 15 pages in DOC format (879.0 KB). To download "yarim o’tkazgichlar taqiqilangan zonasi kengligini aniqlash", click the Telegram button on the left.

Tags: yarim o’tkazgichlar taqiqilanga… DOC 15 pages Free download Telegram