o‘zbek tili semasiologiyasi

PPTX 27 pages 309.4 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 309.4 KB

File type PPTX

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

слайд 1 nom ko`chish usullari. polisemiya asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullayev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: metafora, metonimiya sinekdoxa, vazifadoshlik polisemiya va uning turlari lingvistik faktor asosida yangi ma’no hosil qilish obyektiv olam doimo o’zgarishda ekan, uning in`ikosi bo’lgan til ham doimiy o’zgarishda bo’ladi. til ijtimoiy hodisa ekan, albatta, jamiyatdagi o’zgarishlar unda o’z aksini topmay qo’ymaydi. ikkinchi tomondan, tilning o’zi ham «tirik» sistema bo’lib, u o’zining ichki qonuniyatlari asosida o’zgarib turadi. tildagi o’zgarishlar tez sodir bo’ladigan jarayon emas. u asta-sekinlik bilan, izchillik bilan yillar davomida o’zgarib boradi. tildagi o’zgarishlar leksik sathda tezroq va yorqinroq kechadi. leksik sathdagi lisoniy o’zgarishlar qatorida leksik ma`noning o’zgarishi alohida o’rin tutadi. leksik ma`noning o’zgarishi uzoq davom etadigan …

2 / 27

yo’l-to’g’ri gap, do’stim keldi— suv keldi kabi. metafora usuli bilan ma`no ko’chish hodisasi ot, fe`l, sifat so’z turkumlarida ko’p ushraydi. misollarga e`tibor beraylik: oltin kuz, temir intizom, po’lat iroda; shirin gap, achchiq haqiqat, uzun suhbat; suhbat qizidi, ko’ngli sovudi, gap sho’zildi. e`tibor berilsa, barcha o’rinlarda o’xshashlik birinchi planga chiqayotganini va metaforani vujudga keltirayotganini sezish mumkin. metafora usulidan badiiy uslubda ham faol foylaniladi. metonimiya (aloqadorlik) asosida nom ko’shish metonimiya so’zi yunoncha metomumia — qayta nomlash so’zidan olingan bo’lib, biror predmet, voqea—hodisani o’xshashlik asosida emas, balki o’zaro aloqadorlik asosida yangi nom bilan ataydi. metonimiyaning asosiy ko’rinishlari sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin. 1. biror predmet yoki hodisadagi nom shu qismga ko’shiriladi. masalan: shahar—odamlar g’uj yashaydigan, madaniy markaz. butun shahar ko’chib chiqdi gapida esa shaharda yashovchi odamlar nazarda tutilyapti. bosh—odam gavdasining yelkadan yuqori qismi. boshim qotib qoldi gapida esa miya ma`nosini beryapti. demak, bunday holatlarda predmetlar o’rtasidagi ma`no ko’chirish uchun mezon qilib olinadi. 2. biror …

3 / 27

tilimizning bugungi bosqichida ushramaydi. qatlama — xamirni qat—qat qilib qo’yish natijasida, to’y—to’ymoq fe`lidan, qirindi— qirmoq so’zidan yasalgan. 6. boburni yodladim, amerikani ushratdim, navoiyni vapaqlab ko’rdim kabi birliklarda ham aloqadorlik hodisasi mavjud deb qaraladi. sinov: test. savol: metafora usuli bilan ma`no ko’chish hodisasi qaysi so’z turkumlarida ko’p ushraydi? ot, fe`l ot, ravish, sifat ot, fe`l, olmosh ot, fe`l, sifat hukm: leksik ma`noning o’zgarish yo’llari quyidagilardir: ma`no ko’chishi, ma`no kengayishi, ma`no torayishi. to’g’ri noto’g’ri sinekdoxa va vazifadoshlik asosida nom ko’shish sinekdoxa so’zi yunonsha synekdoshe — nazarda tutish so’zidan olingan bo’lib, qism orqali butunni, butun orqali esa qismini ifodalash sanaladi. sinekdoxa usuli asosida ham predmetlar orasidagi aloqadorlik yotadi. shu bois unga metonimiyaning bir ko’rinishi sifatida baho berish ham mumkin, lekin bu aloqadorlikda butunbo’lak munosabati doimo yaqqol ko’rinib turadi. misollarga e`tibor beraylik. tuyoq boqmoq (mol yoki qo’y boqmoq), tirnoqqa zor (farzandga) kabi ko’rinishlarda qism orqali butun ifodalanyapti. o`zbekiston yutdi, farg’ona keldi gaplarida esa bir …

4 / 27

qdoriga, balki so’zlar bildirayotgan ma`nolarning soniga ham bog’liq bo’ladi. til birliklari monosemantik va polisemantik xususiyatlarga ega. monosemantik so’zlar faqat bitta ma`noga ega bo’lgan so’zlardir. masalan, olmosh, ravish, chumchuq kabi so’zlarning ikkinchi ma`nosi yo’q. ularni o’rganuvchi leksikologiya bo’limiga monosemiya (yunonsha: monos—bir, sema—belgi so’zlaridan olingan) deb ataladi. birdan ortiq ma`noni anglatuvchi so’zlar polisemantik so’zlar atamasi bilan yuritiladi. tildagi ko’p ma`nolilikka esa polisemiya (yunonsha: polus—ko’p, sema— belgi so’zlaridan olingan) hodisasi deyiladi. masalan: ko’z so’z ma`nolarini analiz qilish orqali shuni kuzatish mumkinki, barcha so’zlar dastlabki bosqichda monosemantik xarakterga ega bo’ladi. ulardan muayyan narsa va hodisalarni ifodalash maqsadlarida foydalaniladi. keyinchalik ular boshqa predmet va hodisalarni ifodalash maqsadlari uchun ham ishlatiladi. natijada so’zlarning keyingi ma`nolari kelib chiqadi. polisemiya hodisasi bo’yicha o’zbek tilida 1966 yili t.aliqulov "ot so’z turkumida polisemiya hodisasi" mavzusi bo’yicha nomzodlik ishi qilgan. m.mirtojiyev 1995 yilda "o`zbek tilida polisemiya" nomli monografiyasini nashr ettirgan. ularning fikricha, polisemiya hodisasining yuzaga kelishida quyidagi holatlar muhim rol o’ynaydi. …

5 / 27

yish o’rniga chechak, furunkul yarasi deyish o’rniga go’shtyemas, xotin o’rniga rafiqa so’zlarining ishlatilishida ma`no ko’chish hodisasi mavjud. disfemizmda esa nutq dag’allashadi, qo’pollashadi. ablah so’zi o’rnida gazanda, ahmoq so’zi o’rnida eshak kabi so’zlarning ishlatilishini bunga misol qilib keltirish mumkin. 4. affiksatsiya usuli bilan. o’zbek tilidagi li, lik,  dosh,  chilik, garchilik, ma, k, ik kabi qo’shimchalar ko’p ma`noli so’zlarning paydo bo’lishi ushun xizmat qilishi kuzatiladi. masalan: yog’li—a) ishida yog’i bor; b) yog’ yuqqan va hokazo. demak, yuqoridagilar asosida shunday xulosaga kelish mumkinki, o’zbek tilida polisemiya hodisasi keng tarqalgan va u uch xil yo’l bilan hosil bo’ladi. lingvistik faktor asosida yangi ma`no hosil qilish polisemiyani vujudga keltiruvchi faktorlarni olimlar ikkiga bo’ladilar. 1.lingvistik faktor. 2. nolingvistik faktor. ellipsis, so’z formasining fonetik o’zgarishi va semantik kalka hodisalarini lingvistik faktorlar yordamida hosil bo’ladi deb talqin qiladilar. aslida birikmaga teng bo’lgan til birligining tarkibidan biror komponent tushib qolsayu, qoldirilgan qism orqali butun ma`no ifodalanadigan bo’lsa, …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tili semasiologiyasi"

слайд 1 nom ko`chish usullari. polisemiya asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullayev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: metafora, metonimiya sinekdoxa, vazifadoshlik polisemiya va uning turlari lingvistik faktor asosida yangi ma’no hosil qilish obyektiv olam doimo o’zgarishda ekan, uning in`ikosi bo’lgan til ham doimiy o’zgarishda bo’ladi. til ijtimoiy hodisa ekan, albatta, jamiyatdagi o’zgarishlar unda o’z aksini topmay qo’ymaydi. ikkinchi tomondan, tilning o’zi ham ...

This file contains 27 pages in PPTX format (309.4 KB). To download "o‘zbek tili semasiologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tili semasiologiyasi PPTX 27 pages Free download Telegram