kodlar o‘zgarishi (code-switching)

DOC 5 pages 72.5 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 72.5 KB

File type DOC

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

kodlar o‘zgarishi (bir kod tasarrufidan ikkinchi kod tasarrufiga o‘tish) inglizcha code-switching (pereklyuchenie kodov) termining tarjimasi bo‘lib, u xx asrning 70-yillarida ingliz tilshunosligida paydo bo‘lgan kodlar o‘zgarishi (bir kod tasarrufidan ikkinchi kod tasarrufiga o‘tish) inglizcha code-switching (pereklyuchenie kodov) termining tarjimasi bo‘lib, u xx asrning 70-yillarida ingliz tilshunosligida paydo bo‘lgan. biroq mazkur termin iste'molga kirmasidan oldin bu hodisaga r. yakobson e'tibor qaratgan: “har qanday umumiy kod ko‘p shaklli bo‘lib, u xabarning vazifasi, adresat va suhbatdoshlar orasidagi munosabatga ko‘ra so‘zlovchi tomonidan erkin tanlanadigan turli subkodlarning ierarxik (pog‘onali) majmuidir”. so‘zlovchi rolining o‘zgarishi ham kodlar o‘zgarishini keltirib chiqaruvchi omillardan biri bo‘lishi mumkin. masalan, toshkentda yashovchi ota yoki ona rolidagi xorazmlik so‘zlovchi oilada, yohud hamyurtlari bilan muloqot chog‘ida xorazm shevasida gapiradi, lekin u ish joyida, boshqaruv organlariga murojaat qilganda, hatto kundalik hayotda adabiy tilning me'yoriy shakllaridan birini qo‘llashga majbur bo‘ladi. agar bunday kod o‘zgarishi yuz bermasa, ularni ish joyidagi hamkasblari yoki boshqaruv organlarining vakillari tushunishmaydi va …

2 / 5

rgyuson tomonidan 1959 yilda kiritilgan. bungacha tilshunoslikda xalqaro “bilingvizm” va uning muqobili “ikki tillilik” (zullisonayn) terminlari qo‘llanilgan (va qo‘llanishda davom etmoqda. bilingvizm (ikki tillilik) deganda, ikki tilda bemalol fikrlasha olish, ikki tilni bir xilda egallaganlik tushuniladi. ikki tillilik va ko‘p tillilikdan farqli o‘laroq, diglossiya ikkita mustaqil tilni yoki bir tilning turli subkodlarini bilishni ifodalaydi. bu tillar va subkodlar vazifasiga ko‘ra taqsimlangan bo‘ladi: agar gap ko‘p tilli jamiyatlar haqida borayotgan bo‘lsa, unda masalan, rasmiy vaziyatlarda, chunonchi, qonunchilik, ish yuritish, davlat tashkilotlari orasidagi yozishmalarda rasmiy til (yoki davlat tili)dan foydalaniladi; maishiy, kundalik hayot va oilaviy muloqot sharoitlarida esa rasmiy maqomga ega bo‘lmagan boshqa tillar va subkodlardan foydalaniladi. “nutq akti” termini u yoki bu kommunikativ vaziyat doirasidagi so‘zlovchining aniq nutqiy harakatlarini ifodalaydi. masalan, bozorda biron narsani sotib olish vaziyatida sotuvchi va xaridor o‘rtasida turli nutq aktlarini o‘z ichiga olgan shunday dialog vujudga kelishi mumkin: informatsiya haqida so‘rov: (- necha pul? qancha turadi? kim …

3 / 5

kkala sinonim ham ikki taraflama jarayonni, ya'ni muloqot chog‘ida kishilarning o‘zaro munosabatini ifodalaydi. nutqiy muloqotning holatini quyidagicha ko‘rsatish mumkin: kim bilan gapljamiyat uchun xos bo‘lgan aksariyat rollar tilda maxsus ma'no kasb ashamiz? bir kishi bilanqaysi maqsadda? rasmiy muhitda ijtimoiy variativlik hodisasini buyuk britaniya misolida yaqqol ko‘rish mumkin. buyuk britaniyada estuary english (yee) (londondagi past ijtimoy qatlam vakillarining so‘zlashuv tili), kokni (cockney– ma'lumoti kam bo‘lganlar tomonidan norasmiy doiralarda qo‘llanuvchi london dialektining varianti) va received pronunciation (rp) (londondagi oliy ijtimoy tabaqa vakillarining tili) kabi variantlar mavjud. ba'zan rp egasi o‘zining ijtimoiy holatini oshkor qilishdan qochib, o‘z nutqida kokniga xos bo‘lgan tubandagi fonetik xususiyatlarni ishlatadi: a) “t” tushiraladi: wha(?)- what (nima), li(?)le – little (kichkina); “l” vokallashadi: hi(w)- hill (tepalik), mi(w)k- milk (sut). erkak va ayol nutqiga xos variativlik ham mavjud. masalan, yapon tilida erkak va ayollarning nutqiy muomalasi bir-biridan keskin farq qiladi (bu o‘rinda barcha tillarda mavjud bo‘lgan gender xususiyatlari emas, aynan …

4 / 5

uhim bo‘lib, u hududiy dialektdan ustuvorligi bilan ajralib turadi. aqshda esa aksincha, hududiy dialekt ijtimoiy dialektga nisbatan salmoqli o‘ringa ega. sotsiolekt termini lingvistikada xx asrning ikkinchi yarmida paydo bo‘lgan. u sotsio- jamiyatga bo‘lgan munosabat va dialekt so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, rus tilidagi “социальный диалект” (ijtimoiy dialekt) birikmasining qisqargan shaklidir. sotsiolekt – umumiy ijtimoiy xususiyatlariga ko‘ra birlashgan ayrim guruhlarning lisoniy ehtiyojlarini qondirish uchun nutq amaliyotida ishlab chiqilgan til shakli. standart tildan farqli o‘laroq, sotsiolektda ba’zi o‘rinlarda chetga chiqish mumkin. til ham xuddi tashqi ko‘rinish singari sinflar haqida guvohlik beradi. sotsiolekt verbal hulq va ijtimoiy ahvolning muvofiqligini ifodalaydi. jargon – biron ijtimoiy guruh vakillarining o‘z nutqi bilan ko‘pchilikdan ajralib turish maqsadida, o‘zicha mazmun berib ishlatadigan so‘z va iboralari. masalan, oq (aroq), qizil (vino) – ichuvchilar nutqiga xos; strelka (uchrashuv) yoshlarning nutqida; ko‘k, ko‘kat (aqsh dollari), dodasi (biron narsaning zo‘ri) – ko‘proq bozorchilarning nutqida qo‘llaniladi argo – jargondan farqli o‘laroq, biron ijtimoiy guruh …

5 / 5

i “lol qoldirdi” va h.k. sleng – jonli, harakatdagi til shakli bo‘lib, u mamlakat va jamiyat hayotidagi har qanday o‘zgarishdan ta’sirlanadi. sleng qo‘llanish doirasiga ko‘ra: hammaga ma’lum va barcha tomonidan qo‘llanuvchi umumiy sleng (general slang) va muayyan guruhlarga ma’lum bo‘lgan, tor doirada qo‘llanuvchi xususiy sleng (special slang)ga ajraladi. koyne termini (yunoncha “umumiy til”) birinchi marta eramizdan avval iv-iii asrlarda shakllangan umumyunon tiliga nisbatan qo‘llanilgan. zamonaviy sotsiolingvistikada koyne aholi turli guruhlarining ijtimoiy va lisoniy aloqalari jarayonida shakllangan dialektlararo og‘zaki muloqot vositasi hisoblanadi. turli hududiy dialektlarning xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtirgan qurama dialektlar yoki ushbu mintaqada mavjud bo‘lgan tillardan biri koyne rolini bajarishi mumkin. koynelar oldi-sotdi, harbiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar maqsadida qo‘llaniladigan, muayyan dialektlar yoki tillar asosida shakllangan dialektlararo yoki millatlararo muloqot tili sifatida namoyon bo‘ladi. so‘zlashuv tili – adabiy til me’yorlariga ega bo‘lmagan, ma’lumotsiz va o‘rta ma’lumotli shahar aholisining nutqi. so‘zlashuv tiliga koynening bir turi sifatida qarash mumkin. sotsiolingvistikada so‘zlashuv tili terminini …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kodlar o‘zgarishi (code-switching)"

kodlar o‘zgarishi (bir kod tasarrufidan ikkinchi kod tasarrufiga o‘tish) inglizcha code-switching (pereklyuchenie kodov) termining tarjimasi bo‘lib, u xx asrning 70-yillarida ingliz tilshunosligida paydo bo‘lgan kodlar o‘zgarishi (bir kod tasarrufidan ikkinchi kod tasarrufiga o‘tish) inglizcha code-switching (pereklyuchenie kodov) termining tarjimasi bo‘lib, u xx asrning 70-yillarida ingliz tilshunosligida paydo bo‘lgan. biroq mazkur termin iste'molga kirmasidan oldin bu hodisaga r. yakobson e'tibor qaratgan: “har qanday umumiy kod ko‘p shaklli bo‘lib, u xabarning vazifasi, adresat va suhbatdoshlar orasidagi munosabatga ko‘ra so‘zlovchi tomonidan erkin tanlanadigan turli subkodlarning ierarxik (pog‘onali) majmuidir”. so‘zlovchi rolining o‘zgarishi ham kodlar o‘zgarishini keltirib chiqaruvc...

This file contains 5 pages in DOC format (72.5 KB). To download "kodlar o‘zgarishi (code-switching)", click the Telegram button on the left.

Tags: kodlar o‘zgarishi (code-switchi… DOC 5 pages Free download Telegram