nutq uslublari va ularning xususiyatlari

DOC 7 pages 985.5 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 985.5 KB

File type DOC

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

5-mavzu 5-mavzu amaliy mashg‘ulot №5 mavzu: nutq uslublari va ularning xususiyatlari. sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik, semantik usul bilan yasalishi. reja: 1. adabiy til me’yorining shakllanishi va rivojlanishi. 2. leksik va talaffuz me’yorlarining o‘ziga xos tomonlari. “juda boy, nihoyatda chiroyli tilimiz bor. bu tilda ifoda etib bo‘lmaydigan fikr, tuyg‘u, holat yo‘q... nima uchun ko‘cha harakati qoidasini buzgan kishiga militsiya hushtak chaladi-yu, butun bir tilni buzayotgan odamlarga hech kim hushtak chalmaydi?” abdulla qahhor 1. adabiy til me’yorining shakllanishi va rivojlanishi. adabiy tilning tirik tirgagi adabiy me’yorlardir, chunki ularsiz adabiy til tushunchasi mohiyatini yo‘qotadi. bu me’yorlar kishilar nutqiy axloqining boshqaruvchisi, so‘zlovchisi sifatida xizmat qiladi. ayni me’yorlar bu tildan foydalanuvchilarning barchasi uchun majburiy bo‘lganligidan so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi axborot almashuv jarayonida til belgilarining to‘g‘ri, adekvat, bir xil anglanishini ta’minlaydi (albatta, bunda boshqa vositalar ham ishtirok etadi). adabiy me’yorlar anchayin barqaror hodisadir, aks holda nutqiy aloqa qiyinlashishi tabiiy. aytaylik, bugun bu shakl me’yor, ertaga boshqa …

2 / 7

bo‘ladi. demak, yo‘l mashinalandi degan gap tug‘ilishi kerak edi-da." otlanmoq tilimizda barqaror leksik me’yor sifatida yashamokda, uning dastlabki ma’nosi, ya’ni "otga minmoq" bugun xiralashgan. ayni paytda ta’kidlash joizki, adabiy me’yorlarni mutlaqo o‘zgarmas, davrlar o‘tishi bilan hech bir o‘zgarishga uchramaydi deb bo‘lmaydi. me’yorlarni tamoman qotib qolgan narsa deb tushunish to‘g‘ri emas. adabiy til me’yorlari ayni paytda dinamik hodisa hamdir. til o‘zining ijtimoiy tabiatiga muvofiq jamiyat rivoji bilan bab-baravar takomillashib borar ekan, tilning me’yorlari ham o‘zgarib, yanada mukammallashib boradi. adabiy til me’yorlarini tartibga solish, mustahkamlash, o‘zgarish va taraqqiyot tamoyillarini belgilash maqsadida davlat, ilmiy-adabiy jamoatchilik, umuman, jamiyat til me’yorlariga oqilona ta’sir etib boradi. zero, adabiy me’yorning mohiyatitildagiu yoki bu qo‘llanishning shu til jamoasi tomonidan maqbul ko‘rilishi, nufuzli adiblar asarlarida keng yoyilishi, jamiyat hayotining ayni davrida nutqiy urfga kirishidan iborat. jamiyatdagi muayyan katta-kichik o‘zgarishlar tilda aks etar ekan, adabiy me’yorlarda kam o‘zgarishlar yuzaga keladi. bu holatlarda maqbul variant — adabiy me’yor yuzasidan tegishli davlat …

3 / 7

yasalish me’yorlari; 4) morfologik me’yorlar; 5) sintaktik me’yorlar; 6)uslubiy me’yorlar. tabiiyki, adabiy tilning yozma shaklida imlo (orfografik ) va tinish belgilari (punktuatsion) me’yorlari ham mavjud bo‘ladi. bu me’yorlar mutaxassislar tomonidan til qonuniyatlari, shuningdek, tarixiy an’analarga suyangan holda aniq qoidalar shaklida tayyorlanadi va tegishli davlat va tashkilot tarafidan tasdiqlanadi. o‘zbek tili dunyodagi qadimiy va rivojlangan tillardan biri sifatida benihoya boy leksik xazinaga ega. bu xazinadagi so‘zlarning ba’zilari eng qadimgi davrlardan beri yashab kelayotgan bo‘lsa, ba’zilari nisbatan keyinroq paydo bo‘lgan, yana ayrimlarining ma’no miqdori ortgan, boshqalarida esa bu miqdor kamaygan. jamiyatning moddiy va ma’naviy hayotida yuz bergan tarixiy o‘zgarishlar tilning, eng avvalo, lug‘at boyligida o‘z aksini topadi. shuning uchun ham leksik me’yorlar boshqa meyorlarga qaraganda anchayin harakatchan bo‘ladi. buning aytish lozimki, leksik me’yor lug‘atlarda, xususan, izohli lug‘atlarda o‘z aksini topadi, zotan, izohli lug‘atlarga birinchi navbatda adabiy til leksikasi kiradi. to‘g‘ri, adabiy me’yordan tashqaridagi so‘zlarning ma’lum qismi ham izohli lug‘atdan o‘rin oladi, ammo …

4 / 7

‘zlashgan so‘zlarga munosabat masalasi o‘rtaga chiqadi. dunyo mamlakatlarining ko‘pchiligida vaqti-vaqti bilan bu borada tilga puristik yondashuv ko‘zga tashlanadi.aslida purizm (lotincha — purus "toza, sof") tilning tozaligini saqlashga urinish ma’nosida ijobiy hodisa. ammo tildagi har qanday o‘zlashmalarga keskin qarshi, o‘ta konservativ bir harakat o‘laroq, salbiy harakat deb baholanadi. chindan ham, o‘tgan asrning 20-yillarida o‘zbek tiliga evropa tillaridan kirgan juda ko‘plab so‘zlarni arab-fors so‘zlari yoki yangi yasalmalar bilan almashtirishga zo‘r berilgan. masalan: partiya — firqa, matematika — riyoziyot, astronomiya — falakiyot, vodorod — muvalidulalma’ — suvtug‘dirg‘ich, kislorod — muvalidulhamuza — achchil, uglerod — homzi korbun — ko‘mirchil va h.k. lekin bu harakatlar mohiyatan sun’iy bo‘lganligi, o‘zbek tili tabiatiga muvofiq bo‘lmaganligi uchun natija bermadi, mazkur almashtirilgan so‘zlar leksik me’yor sifatida tilda muqimlasha olmadi. o‘zbekistonning mustaqilligiarafasidava mustaqillikning dastlabki yillarida ham o‘zbek tilidagi evropacha o‘zlashmalarni tildan chiqarishga qaratilgan xilma-xil fikrlar, tavsiyalar o‘rtaga tashlandi. bu tavsiyalarning aksariyati ilmiy-ijtimoiy asosga ega emasdi, chunki bu fikrlarning mualliflari tilning …

5 / 7

darajada moslashtirilmog‘i maqsadga muvofiq. arab, fors, yapon, turk va ko‘plab boshqa tillarda bu tamoyil an’anaga aylangan. ana shunday yo‘l tutilganda, o‘zga tilning so‘zi bu tilga tamoman o‘z bo‘lishi va bu til rostmana boyishi mumkin. aytaylik, iqlim so‘zini bugun hech qaysi o‘zbek boshqa so‘z bilan almashtirish kerak demaydi. tilimizdagi benihoya ko‘p arabcha so‘zlar qatorida bu so‘z ham o‘zlashib ketgan. ammo bu so‘z aslida arablarning ham bevosita o‘z "mol"i emas. uni arablar yunon tilidan olganlar. yunonlarda klimatos so‘zi bor, u "quyosh nurining erga tushishidagi qiyalik darajasi" degan ma’noni ifodalaydi. bu so‘zni arablar talaffuzini ham arabchalashtirgan holda(iqlim) o‘zlashtirganlar. yoki yapon tilida sisutemu (sistema), akusento (aksent), purusu (puls; yapon tashda l tovushi yo‘q), ideorogi (ideologiya) kabi bir qancha talaffuzi ham moslashtirilgan o‘zlashmalar mavjud. o‘zbek tilida ilgari rus tilidan o‘zlashtirilgan va aynan talaffuz qilinadigan komitet (fransuzcha comite so‘zidan olingan) so‘zi bor edi. mustaqillikdan keyin ayni shu fransuzcha so‘zni o‘zbekcha talaffuzga moslashtirib, ko‘mita shaklida olindi va …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutq uslublari va ularning xususiyatlari"

5-mavzu 5-mavzu amaliy mashg‘ulot №5 mavzu: nutq uslublari va ularning xususiyatlari. sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik, semantik usul bilan yasalishi. reja: 1. adabiy til me’yorining shakllanishi va rivojlanishi. 2. leksik va talaffuz me’yorlarining o‘ziga xos tomonlari. “juda boy, nihoyatda chiroyli tilimiz bor. bu tilda ifoda etib bo‘lmaydigan fikr, tuyg‘u, holat yo‘q... nima uchun ko‘cha harakati qoidasini buzgan kishiga militsiya hushtak chaladi-yu, butun bir tilni buzayotgan odamlarga hech kim hushtak chalmaydi?” abdulla qahhor 1. adabiy til me’yorining shakllanishi va rivojlanishi. adabiy tilning tirik tirgagi adabiy me’yorlardir, chunki ularsiz adabiy til tushunchasi mohiyatini yo‘qotadi. bu me’yorlar kishilar nutqiy axloqining boshqaruvchisi, so‘zlovchisi sifatida xizmat...

This file contains 7 pages in DOC format (985.5 KB). To download "nutq uslublari va ularning xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq uslublari va ularning xusu… DOC 7 pages Free download Telegram