ertaklar

PPTX 20 pages 496.5 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 496.5 KB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

o`zbek xalq ertaklari reja: 1. ertak istilohi haqida tushuncha, 2. ertaklarning janr genezisi, ijro etish tartibi. 3. ertaklar tasnifi, badiiyati, 4. ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati. o`zbek xalq ertaklari . ertak umumfolklor hodisasi sifatida eng qadimiy epik janrlardan bo`lib, m.koshg`ariy o`z «devonu lug`otit turk» asarida turkiy xalqlarda uning «etuk» atamasi bilan yuritilganini qayd etadi. unga ko`ra, etuk «biror voqeani og`zaki hikoya qilish»ni anglatadi. biroq jonli so`zlashuvda o`zbekistonning turli joylarida, chunonchi, namangan viloyatining janubiy qismida «ertangi» deb yuritiladigan bu hodisa – ertangi bo`lib o`tgan, qadimgi zamonlardan qilinajak hikoya ma’nosini anglatsa, samarqand, farg`ona va surxondaryoda bu hodisa –matal, xorazmda –varsoqi, buxoroda – ushuk, toshkentda – cho`pchak, yana boshqa bir qator maskanlarda – hikoya, hikoyat, og`zaki hikoya, o`trik yoki o`tirik, afsona deb yuritilsa-da, folklorshunoslikda ertak ilmiy istilohi qabul qilingan va muqim muomaladadir. «ertak» so`zi «er», aslida «ir» («yir», jir) so`ziga o`xshatishni bildiruvchi «-tak» qo`shimchasining qoshilishidan tarkib topgan bo`lib, qo`shiqqa o`xshash degasn ma’noni anglatadi. negaki, ertaklarning …

2 / 20

amni hamon ifodalab turibdi. , boshqirdlarda irtek nasr va nazmdan iborat doston hodisasini bildirgan. bu navoiy ta’rifidagi «ulug` ir»ning doston ekanligini dalillaydi. navoiy zamonasida «ir» dostonni anglatgani bois, u ertak ma’nosida «cho`rchak» istilohini qo`llaydi va og`zaki eposga xos bu ikki hodisani farqlaydi: habibim husni vasfin uyla muhlik anglakim bo`lg`ay, qoshinda qissai yusuf bir uyqu keltirur cho`rchak. shuni ta’kidlash joizki, navoiy qo`llagan «cho`rchak» istilohi hozir toshkent muzofotida «cho`pchak» va uyg`urlarda «cho`chek» shakllarida fonetik o`zgarishga uchragan holda iste`moldadir. 2 ertaklar ijrosi uch xil usulda tashkil etilishi mumkin: a) teatrlashtirilgan shaklda; b) deklamasion shaklda; c) ohangga solingan shaklda ertaklar xalq og`zaki badiiy ijodiyotining epik turiga mansub bo`lib, o`ziga xos g`oyaviy – mavzuviy yo`nalishga, axloqiy – ta’limiy va ijtimoiy – estetik vazifalarga ega. ertaklar ham og`zaki tarzda jamoa ijodi mahsuli sifatida anonim ko`rinishda yaratiladi. garchi uning to`qilish ibtidosi individual ijodkorga borib taqalsa-da, og`izdan – og`izga, urug`dan-urug`ga, avloddan-avlodga o`tish jarayonida dastlabki ijrochisiga xos belgilarini, obrazlarini, …

3 / 20

aklardagi tugun mazmun-mohiyatiga ko`ra ikki yo`nalishga ega: birinchisi - oilaviy shart-sharoit bilan bog`liq holda yuzaga keladi. bunda o`gaylik motivi hal qiluvchi rol o`ynaydi: «yoriltosh», «opa-uka», «opa-singil», “oltin beshik”, “shokir va shakar”, “zumrad bilan qimmat» ertaklari tuguni shunday xarakterga ega. chunonchi, «zumrad bilan qimmat» ertagi tuguniga e’tibor qilaylik: «bir kuni kampir zumradni yomonlab cholga do`q uribdi. qizing beodob, ishyoqmas, uni haydab yubor, bo`lmasa, sen bilan bir nafas ham birga turmayman». ikkinchisi - sirli yoki dahshatli ko`ringan tabiat kuchlari bilan bog`liq holda tugun yuzaga keladi: «podshoning qizi qirq kanizi bilan birga tilla taxtda o`tirar ekan. bir yo`lbars kelib qattiq ulibdi, shunda hammayoq tuman bo`lib ketibdi. tuman tarqalgandan keyin qirq kanizak qarasa , podshoning qizi yo`q emish». xalq ertaklari ifodalayotgan voqeligining sajiyasiga, g`oyaviy mazmuniga, obrazlar talqiniga, badiiy tili va uslubiga, voqelikni aks ettirish tarziga, syujet va kompozisiyasi qurilishiga, bunda xayoliy va hayotiy uydirmaning tutgan o`rni va vazifasiga ko`ra tasnif qilinadi. shu xususiyatlariga ko`ra …

4 / 20

rguzasht tipidagi va hajviy kabi uch ichki xilini farqlab ko`rsatadi. s.jumaeva va z.usmonovalarning tadqiqotlari o`zbek xalq ertaklari silsilasida hayvonlar haqidagi ertaklar alohida guruhni tashkil etishini, shuningdek, novellistik ertaklar ham talaygina ekanligini yorqin tasdiqlaydi. ana shu mulohazalarga tayanib, hozircha o`zbek ertaklarining uch ichki turini farqlab o`rganmoq ma’qul topildi. bular tubandagilar: sehrli -fantastik ertaklar. hayvonlar haqidagi ertaklar. maishiy-hayotiy ertaklar. sehrli-fantastik ertaklarda dev, pari, jodugar, alvasti, jin singari g`ayritabiiy personajlar-demonologik obrazlar ishtirok etadi. ular sehr-jodu kuchiga ega, kerakli narsa-hodisalarni, jonivorlarni istagan paytda o`z sehru jodusi bilan bordan yo`q, yo`qdan bor qila biladi, ularni o`zi xohlagan qiyofaga sola oladi. bunday xususiyat xizr, simurg`, yalmog`iz kampir va ajdar ( uch boshli, yetti boshli) kabi mifologik-personajlarga ham xos. biroq xizr, simurg` personajlari hamisha homiy sifatida ijobiy mohiyatga ega. yalmog`iz kampir esa goh homiy sifatida ijobiy fazilatlar sohibi, goh o`ta shafqatsiz, har qanday razillikdan qaytmaydigan, hatto odamxo`rlikdan huzurlanadigan salbiy personaj sifatida harakat qiladi sehrli-fantastik ertaklar a) olamni …

5 / 20

zimga-xayoliy uydirmaga, syujet motivlariga, maxsus personajlarga, badiiy til vositalari va uslubiy jilolarga egaligi bilan ajralib turadi va xalq ertaklarining eng qadimiy namunalari sifatida nisbatan ko`pchilikni tashkil etadi. 1. etiologik ertaklar. bularda u yoki bu hayvon shakli, belgi-xususiyatlari haqida ma’lumot berish yetakchi motivdir. 2. sof hayvonlar haqidagi ertaklar. bularda insonlarga naf keltiruvchi hayvonlar madhi yetakchi motivga aylangan. 3. majoziy (allegorik) ertaklar. bularda insonlarga xos qusur va kamchiliklardan hayvonlar fe`li va xatti – harakati timsolida tanqid qilish, fosh etish yoki kulish yetakchi motiv darajasidadir. hayvonlar haqidagi ertaklar bu ertaklarning mazmuni bevosita real hayotga bog`liqdir. ularda real ijtimoiy voqelik hayotiy uydirma asosida tasvirlanadi, hayotiy real kishilar bosh qahramon bo`lib keladi. maishiy-hayotiy ertaklar ortiqcha uydirmalardan deyarli xoli bo`lib, ularda ayrim hollardagina fantastik detallar uchrashi mumkin. maishiy-hayotiy ertaklarda voqelik makoni aniq shahar yoki qishloqda kechadi, aniq qahramon ishtirokida yuz beradi. ular mazmun-mundarijasi va g`oyaviy yo`nalishi, obrazlariga ko`ra sehrli-fantastik va hayvonlar haqidagi ertaklardan farq qiladi. ularda …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ertaklar"

o`zbek xalq ertaklari reja: 1. ertak istilohi haqida tushuncha, 2. ertaklarning janr genezisi, ijro etish tartibi. 3. ertaklar tasnifi, badiiyati, 4. ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati. o`zbek xalq ertaklari . ertak umumfolklor hodisasi sifatida eng qadimiy epik janrlardan bo`lib, m.koshg`ariy o`z «devonu lug`otit turk» asarida turkiy xalqlarda uning «etuk» atamasi bilan yuritilganini qayd etadi. unga ko`ra, etuk «biror voqeani og`zaki hikoya qilish»ni anglatadi. biroq jonli so`zlashuvda o`zbekistonning turli joylarida, chunonchi, namangan viloyatining janubiy qismida «ertangi» deb yuritiladigan bu hodisa – ertangi bo`lib o`tgan, qadimgi zamonlardan qilinajak hikoya ma’nosini anglatsa, samarqand, farg`ona va surxondaryoda bu hodisa –matal, xorazmda –varsoqi, buxoroda – ushuk, toshkentda – c...

This file contains 20 pages in PPTX format (496.5 KB). To download "ertaklar", click the Telegram button on the left.

Tags: ertaklar PPTX 20 pages Free download Telegram