iqtisodiy geografiyaning asosiy tushunchalari

DOCX 8 pages 16.0 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 16.0 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

4-mavzu. iqtisodiy geografiyaning asosiy tushunchalari reja 1. iqtisodiy rayon va hududiy ishlab chiqarish majmualari 2. hichmlar shakllanishining nazariy asoslari 3. o`zbekistonda hichmlarning o`ziga xos xususiyatlari 4. ijtimoiy sohalarda hududiy majmualar iqtisodiy geografiya asosini bir qator ilmiy g`oya (konsepsiya), tushuncha va qonuniyatlar tashkil etadi. ular jumlasiga umuman geografiya fanining bosh tushunchasi rayon, uning fundamental tushunchasi-hududiy mehnat taqsimoti, shuningdek, iqtisodiy geografik o`rin va boshqalar kiradi. hududiy ishlab chiqarish komplekslari yoki majmualari (hichm) ham bu tushunchalar orasida muhim mavqega ega. rayon-fransuz tilidan olingan bo`lib (ingliz tilida-region), u hududning umumiy xususiyatga ega bo`lgan ma'lum bir qismini anglatadi. rayon turli bosqichli va maqsadli yoki yo`nalishli bo`ladi. bizning fanimizga tegishlisi esa iqtisodiy yoki ijtimoiy-iqtisodiy rayonlar deb ataladi. o`z navbatida rayon, ayniqsa iqtisodiy rayon hududiy (geografik) mehnat taqsimotining natijasidir. hududiy mehnat taqsimoti esa iqtisodiy geografik jarayon bo`lib, uning rivojlanish zaminida tabiiy sharoit va resurslarning hududiy jihatdan turli-tumanligi yotadi. bu tabiiy hududiy tafovutlar xalq xo`jaligi tarmoqlari rivojlanishi va …

2 / 8

qarishning hududiy birliklari to`g`risida ilk bor akademik i.g.aleksandrov mamlakatni elektrlashtirish haqida fikr bildirilgan edi. bu olim o`tgan asrning yigirmanchi yillarida turli yirik elektr stansiyalarini loyihalashda bevosita ishtirok etib, rayon kombinatlari (rk) to`g`risidagi nazariyasini yaratadi. o`ttizinchi yillarda esa bu muhim masalani chuqur o`rganib, rayon ishlab chiqarish kombinatlarini (richk) barpo etish lozimligini ta'kidladi. keyinchalik n.n.kolosovskiy i.g.aleksandrovning richk to`g`risidagi nazariy ishidan ural, sibir va qozog`iston kabi yirik rayonlar misolida amaliy foydalandi, uni boyitdi va shu asosda o`zining rayon komplekslari (majmualari) to`g`risidagi ilmiy g`oyasini yaratdi. n.n.kolosovskiy 1947-yilda hududiy ishlab chiqarish (aniqrog`i, ishlab chiqarishnimng hududiy birikmalari yoki komplekslari) mavzusida o`z maqolasini chop ettirdi. uning fikricha, bu nazariyaning asosiy mohiyatini ma'lum bir hududda yoki joyda ishlab chiqarish korxonalari va aholi manzilgohlarini bir-biri bilan bog`liq holda rivojlanishi va joylanishi tashkil etadi. u ishlab chiqarishning hududiy majmuasini iqtisodiy geografiya fanining tarkibiy qismi ekanligini ta'kidlab, ayni paytda ma'lum hududda o`rnashgan ishlab chiqarish korxonalarining yig`indisi har doim ham majmua hosil …

3 / 8

hunchasi iqtisodiy rayonlar o`rnini egallamasligi kerak, ular iqtisodiy rayonlarning asosini tashkil etadi, xolos deb ta'kidlagan edi. darhaqiqat, hichm o`zining mazmun va mohiyati jihatidan, korxonalarning ma'lum bir nuqtadagi yoki joydagi turg`un birikmasi sifatida iqtisodiy rayondan sezilarli darajada farq qiladi. biroq turli bosqichdagi iqtisodiy rayonlar ham hichm tarzida ko`rilishi mumkin. masalan, o`zbekiston respublikasida farg`ona vodiysi, toshkent viloyati hududiy ishlab chiqarish majmualari va h. k. savol tug`ilishi mumkin: haqiqatda yoki real voqelikda hichm qayerda vujudga keladi va har qanday joyning ishlab chiqarish korxonalari birlashmasini hududiy majmua deb atash mumkinmi? bu yerda masalaga har tomonlama yondashish kerak va hichmlarning mohiyatiga ko`ra har xil bo`lishini anglab olish zarur. aks holda, chalkashliklar vujudga kelishi muqarrar. har qanday iqtisodiy rayon xo`jaligi o`zining mazmuni va maqsadiga muvofiq har tomonlama (kompleks) rivojlantirilishi lozim. ana shu nuqtai nazardan iqtisodiy rayonlar xo`jaligini potensial hichm sifatida ko`rish mumkin. bu yerda tushunmovchilikka o`rin qoldirmaslik uchun bunday hududiy ishlab chiqarish majmualarini-rayonlar darajasidagi majmualar sifatida …

4 / 8

g quyi qismida, qarshi dashti doirasida shakllanmoqda. hichm qaysi ma'noda tushunilmasin, ular iqtisodiy geografiyani o`rganishda muhim va unumli g`oyadir. bu rayon xo`jaligini alohida tizim asosida yondashish va tarkib bo`yicha tahlil qilish, ishlab chiqarish korxonalari orasidagi aloqadorlikni bilishni talab etadi. tom ma'noda hichmlar, odatda, yangi o`zlashtirilayotgan rayonlarda, ulkan tabiiy boylik va ayniqsa yoqilg`i-energetika zahiralari asosida shakllanadi. bunga misol qilib angren-olmaliq, qarshi yoki mirzacho`l, buxoro-navoiy majmualarini ko`rsatish o`rinli. albatta, tarixiy rivojlanish davomida avval o`zlashtirilgan yerlarda vujudga kelgan xo`jalikning hududiy tuzilmasini takomillashgan majmuaga aylantirishga qaraganda yangi joyda bu maqsadga erishish osonroqdir. majmua yaratuvchi tarmoq sifatida esa ko`proq yoqilg`i-energetika sanoati asos bo`lib xizmat qilishi tabiiydir. hichmlarda arzon elektroenergiya manbaining mavjudligi energiyani ko`p iste'mol qiluvchi tarmoqlarni o`ziga "tortadi". masalan, bu yerda alyuminiy zavodi barpo etilishi mumkin. markaziy osiyo va, ayniqsa, o`zbekiston respublikasida hichmlar o`ziga xos mintaqaviy xususiyatlarga ega. jumladan, bunday hududiy majmualar respublikada qulay tabiiy sharoitda, aholi va mehnat resurslari bilan yaxshi ta'minlangan rayonda va …

5 / 8

"basharasi"ni (dotsent r. a. hodiyev iborasi) belgilab beradi. ushbu g`oyaning ahamiyati milliy iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarishda katta mazmunga ega. ayniqsa, mustaqil mamlakatning izchil mintaqaviy siyosatini amalga oshirishda hichm g`oyasini tatbiq etish juda qo`l keladi. biroq bunday majmualarni katta hududlardan ko`ra kichik joyda ixcham qilib yaratish ko`proq samara beradi va ularni boshqarish ham qulay bo`ladi. rivojlangan xorijiy mamlakatlardagi kichik hichmlar aynan shuni isbotlaydi. darvoqe, nazariy jihatdan to`g`ri bo`lgan bu g`oyaning amaliyotda (masalan, sobiq ittifoq sharoitida) yaxshi natijalar bermaganligining asosiy sababi ham eng avvalo o`ta katta hududlarda bunday majmualarni yaratishga intilish bo`ldi. turli yo`nalishdagi hichmlar g`arbiy sibir, janubiy yoqutiston kabi ulkan hududlarda ko`zda tutiltan edi, amalda esa ular shakllanmadi. chunki hudud benihoya katta, ishlab chiqarish esa faqat bir tomonlama, asosan xom ashyoni qazib olishga ixtisoslashgan xo`jalik turkumi vujudga keldi, xolos. boshqa tarmoqlar va ular uchun umumiy bo`lgan infrastruktura tizimi ham deyarli barpo etilmadi, ijtimoiy sohalar, ekologiya muammolari esa butunlay inobatga olinmadi. bundan …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "iqtisodiy geografiyaning asosiy tushunchalari"

4-mavzu. iqtisodiy geografiyaning asosiy tushunchalari reja 1. iqtisodiy rayon va hududiy ishlab chiqarish majmualari 2. hichmlar shakllanishining nazariy asoslari 3. o`zbekistonda hichmlarning o`ziga xos xususiyatlari 4. ijtimoiy sohalarda hududiy majmualar iqtisodiy geografiya asosini bir qator ilmiy g`oya (konsepsiya), tushuncha va qonuniyatlar tashkil etadi. ular jumlasiga umuman geografiya fanining bosh tushunchasi rayon, uning fundamental tushunchasi-hududiy mehnat taqsimoti, shuningdek, iqtisodiy geografik o`rin va boshqalar kiradi. hududiy ishlab chiqarish komplekslari yoki majmualari (hichm) ham bu tushunchalar orasida muhim mavqega ega. rayon-fransuz tilidan olingan bo`lib (ingliz tilida-region), u hududning umumiy xususiyatga ega bo`lgan ma'lum bir qismini anglatadi. rayon turli...

This file contains 8 pages in DOCX format (16.0 KB). To download "iqtisodiy geografiyaning asosiy tushunchalari", click the Telegram button on the left.

Tags: iqtisodiy geografiyaning asosiy… DOCX 8 pages Free download Telegram