o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik

PPTX 20 pages 1.0 MB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.0 MB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik ma’ruzachi: f.f.d., prof. z.t.xolmanova 5- ma’ruza reja: o‘rta asr leksikografiyasi haqida. lug‘at maqolalarini joylashtirish tamoyillari mavzuiy lug‘atlarning yaratilishi lug‘atlarda grammatika masalalari o‘zbek leksikografiyasi o‘zining uzoq tarixiga ega. mahmud koshg‘ariyning «devonu lug‘atit turk» asari umumturkiy leksikografiyaning namunasi bo‘lsa, xiii-xiv asrlardan boshlab o‘zbek leksikografiyasi undan oziqlangan holda mustaqil rivojlana boshladi. ayniqsa, turkiycha-forscha, turkiycha-arabcha tarjima lug‘atlar tuzishga e’tibor kuchaydi. bu esa, arab va ajam mamlakatlarida turkiy tilga qiziqishning ortib borganligi natijasidir. ana shuning natijasida «tarjumoni turki va ajami va mug‘uli va forsi» (xiii-xiv asrlar), «kitobi at-tuhfa azzaki-ya fi-l lug‘at-it turkiya» (turkiy-arab lug‘ati – xiv asr), abu xayyonning «kitobi al-idrak li-lisan al-atrak» (turkiy-arab lug‘ati — xiv asr). ayniqsa, adabiyot osmonida alisher navoiydek yorug‘ yulduz paydo bo‘lgach, uning asarlariga forsiyzabon adiblarning qiziqishi ortdi. buning natijasida bir qator turkcha-forscha tarjima lug‘atlari dunyoga keldi. jumladan, toli imoniyning «badoyi al-lug‘at», «sangloh», «lug‘ati atrakiya», «xulosa-yi abbosi» («sangloh”ning qisqa varianti), muhammad rizo xansarning «muntaxab …

2 / 20

n so‘z. 2. sarlavhaga chiqarilgan so‘zning fonetik va orfografik izohi va undan hosil qilingan shakllar. 3. sarlavhaga chiqarilgan so‘z va undan hosil qilingan shakllarning grammatik tavsifi. 4. so‘zning etimologiyasi. 5. sarlavha so‘z va undan hosil qilingan shakllarning semantik tahlili. 6. sarlavha so‘z va undan hosil qilingan shakllar semantik tavsifini tasdiqlovchi materiallar. 7. sarlavha so‘z va undan hosil qilingan shakllar-ma’nolarining rumiy (turk), arab, fors va boshqa tillarda ifodalanishi. 8. o‘zidan oldingi mualliflar fikrlariga munosabati. 9. ilovalar. navoiy asarlari asosida tuzilgan lug‘atlarda so‘zning semantik tahliliga ham katta o‘rin beriladi. bu lug‘atlarning deyarli hammasida so‘z ma’nosi ikki guruhga bo‘linadi: ma’noyi haqiqiy yoki ma’noyi asliy ma’noyi majoziy mavzuiy lug‘atlarning yaratilishi tilshunoslik tarixida ideografik lug‘atlar yaratish alohida qimmatga ega. bunday lug‘atlarning maqsadi borliq elementlari haqidagi ma’lum tushuncha qanday moddiy vositalar yordami bilan ifodalanishini ochib berishdan iborat bo‘ladi. demak, ideografik lug‘atlarda «borliq + borliqning ongda aks etishi + nom» tamoyiliga bo‘ysuniladi. v. v. morkovkin, yu. n. …

3 / 20

tonda boburiylar davrida badiiy adabiyotda turkiy tilning roli katta bo‘ldi. boburiylar ona tilini saqlab qolishga intildilar. bu tilda o‘zlarining go‘zal badiiy asarlarini yaratdilar. turkiy tilni o‘rganishga katta ehtiyoj turli lug‘atlarning yaratilishiga sababchi bo‘ldi. ana shunday ehtiyoj asosida abu muzaffar muhitdin avrangzeb (1658-1707-yillar) saroyida xizmat qilgan muhammad yoqub changiy «kelurnoma» asarini yaratdi. bu asar ikki xil lug‘atning ajoyib namunasidir. lug‘at 15 bobdan va 332 fasldan iborat. ulardan 14 bobi arab alfavita asosida joylashtirilgan 400 dan ortiq fe’llarni izohlashga bag‘ishlanadi. lug‘atda fe’llar quyidagi ko‘rinishda izohlangan: uyqulamoq uyquladi «xabid», uyqulaptur «xabida ast», uyqular «xoxad xobid», uyqulabdi «xobida bud», uyqulaydur «mixobad», uyqulamadi «naxobid», uyqulamaptur «naxobida ast», uyqulamas «naxaxad xabid», uyqulamabdi «naxabida bud», uyqulamaydur «namixabad, uyqula «baxob», uyqulama «maxob», uyqularbiz «mixabimma», uyqulamasbiz «namixobimma». «kelurnoma» o‘n to‘rt bobda 400 dan ortiq fe’lning yuqoridagi kabi turli xil shakllar paradigmasi beriladi. oxirgi 15-bob esa ismlar va yordamchilarni izohlashga qaratilgan. bu bob oldingi 14 bobdan tamomila farq qiladi. chunki …

4 / 20

erta, ken, axsham, qorong‘u, alav, ko‘sh, yaz, savuk, o‘so‘g kabi so‘zlarning forscha-tojikcha tarjimasi beriladi. bundan ko‘rinib turibdiki, lug‘atning oxirgi bobi mavzuiy-ideografik lug‘atning ilk namunasidir. demak, «kelurnoma» ikki tildagi lug‘atni — uya va ideografik lug‘atni o‘z ichiga oladi. mirza mehdixon haqida to‘liq ismi nizomiddin muhammad hodi al-husayni as-safaviy. otasining ismi esa mirza muhammad nosiriydir. u asli astrobodlik bo‘lib, eron shohi nodirshoh saroyida muarrix va xattot bo‘lib ishlagan. mirza mehdixon tomonidan tuzilgan. grammatik masalalarni o’z ichiga olgan. “sangloh” lug’ati bu lug’at “moboni ul-lug‘at” nomli ocherkni o‘z ichiga oladi. ocherkda muallifning lingvistik qarashlari aks etgan. lug‘at milodiy 1760-yilda yozib tugallangan. «moboni ul-lug‘at» tarsifdan (fammatika) muqaddima muqaddima qismida asarning yozilish sabablari va alisher navoiyning bu asar uchun manba bo‘lib xizmat qilgan 12 nazmiy va 9 nasriy asarlarining nomi qayd etiladi, turkiy tilning fors tilidan ham, arab tilidan ham farq qiladigan o‘ziga xos grammatika qonuniyatlari mavjudligini ta’kidlanadi. tarsif qismi olti mabna (qism)ni o‘z ichiga oladi. …

5 / 20

illar (harakat qiluvchi shaxslar nomlari) o‘rganiladi. bunday fe’llar qatoriga -guchi (-g‘uchi, -kuchi, -quchi), -agan (-agan), -r shakllari hamda kasb nomlari hosil qiluvchi -chi, -vul, -gun (-qun, -kun), -chak shakllari kiritiladi. beshinchi bobda ismi maf’ul atamasi ostida o‘tgan zamon sifatdoshi (-mish, -lig, -lik) -lug, gun (-g‘un) kabi, oltinchi bobda fe’li amr atamasi bilan buyruq mayli shakllari bayon qilingan. sakkizinchi bobda fe’li nafi nomi ostida fe’lning bo‘lishsizlik shakllari, to‘qqizinchi bobda hol (ravish va ravishdosh) shakllari, o‘ninchi bobda affikslarning o‘zakka qo‘shilish usullari bayon qilinadi. ikkinchi mabnada fe’l shakllari hosil qiluvchi affikslarning fonetik variantlari va ularning qo‘llanilish xususiyatlari haqida fikr yuritiladi. uchinchi mabna olmoshlarni o‘rganishga bag‘ishlanadi. olmoshlar ismi ishora (ko‘rsatish olmoshlari), zamoiri-munfasala (bunga kishilik olmoshlari va -men, -sen, -biz, -siz kabi bog‘lamalar kiritiladi), zamoiri muttasila (bunga egalik qo‘shimchalari kiritiladi) kabi turlarga bo‘linadi. to‘rtinchi mabnada harf atamasi ostida affikslar ro‘yxati va ularning tavsifi beriladi. beshinchi mabna esa grammatikalashayotgan olmoq, tushmoq, bilmak, kirishmak, yazmak, ko‘rmak kabi …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik"

o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik ma’ruzachi: f.f.d., prof. z.t.xolmanova 5- ma’ruza reja: o‘rta asr leksikografiyasi haqida. lug‘at maqolalarini joylashtirish tamoyillari mavzuiy lug‘atlarning yaratilishi lug‘atlarda grammatika masalalari o‘zbek leksikografiyasi o‘zining uzoq tarixiga ega. mahmud koshg‘ariyning «devonu lug‘atit turk» asari umumturkiy leksikografiyaning namunasi bo‘lsa, xiii-xiv asrlardan boshlab o‘zbek leksikografiyasi undan oziqlangan holda mustaqil rivojlana boshladi. ayniqsa, turkiycha-forscha, turkiycha-arabcha tarjima lug‘atlar tuzishga e’tibor kuchaydi. bu esa, arab va ajam mamlakatlarida turkiy tilga qiziqishning ortib borganligi natijasidir. ana shuning natijasida «tarjumoni turki va ajami va mug‘uli va forsi» (xiii-xiv asrlar), «kitobi at-tu...

This file contains 20 pages in PPTX format (1.0 MB). To download "o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘rtа аsrlаrdа lug‘аtchilik PPTX 20 pages Free download Telegram