hujjatchilik tarixi

DOCX 10 pages 52.0 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 52.0 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

4-mavzu: hujjatchilik tarixi. reja: 1. hujjatchilik tarixi haqida umumiy ma’lumot. 2. amir temurning “temur tuzuklari” asari. 3. so‘g‘d hujjatlari va vasiqalar. tayanch so‘z va iboralar: hujjatchilik, hujjat, ish qog‘ozlari, hujjatchilik tarixi, ilk hujjatlar, tarixiy manbalar, tuzuklar, yangi alifbo va imlo, so‘g‘d hujjatlari, vasiqalar. o‘zbek tilining izohli lug‘atida “hujjat” so‘ziga quyidagicha izoh beriladi: "hujjat” arabcha so‘z bo‘lib, qayd qilish, tasdiqlash ma’nosini bildiradi. shuningdek, u ijtimoiy tarixiy ahamiyatga ega bolgan yozuv va suratlar, asar yoki adabiyot ma’nosini ham ifodalaydi. ma’lumki, insoniyat tarixida yozuvning ixtiro qilinishi bilan bog‘liq ravishda yozma nutqning vujudga kelishi hamda taraqqiy eta borishi asosida eng qadimgi zamonlardan boshlab kishilik jamiyatida insonlarning o‘zaro turli-tuman munosabatlarini aks ettiruvchi yozishmalar, solnomalar, hujjatlar, badiiy, ilmiy, tarixiy asarlar yaratib kelingan. hujjatlar kishilar, jamoalar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga solish, davlat ichidagi hamda davlatlararo ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy, ma’rifiy, harbiy sohalarda aloqalar o‘rnatish, hamkorlik qilish, mavjud aloqalarni yanada mustahkamlash va rivojlantira borishlari uchun xizmat qilib kelgan. …

2 / 10

ri yaqinidagi mog‘il qal'asidan vii-viii asrga oid 80 ta hujjat topilgan. ular milliy so‘g‘d yozuvida bo‘lib, toldan kesilgan tayoqcha, teri va xitoy qog‘ozlariga bitilgan. hujjatlar mazmunan huquqiy xarakterga ega. bir turkumi diplomatik aloqalarga oid bolib, arablarga qarshi harbiy kuchlarni birlashtirish masalasiga bag‘ishlangan. hujjatlarda buyruqlar, soliq va boj yig‘ish moliyaviy harajatlar ro‘yxati va boshqalar aks etgan. xorazm xarobalaridan esa charm va taxtachaga yozilgan hujjatlar topilgan. tuproqqal'a hayot bo‘lgan davrdagi xonadan a'zolarining ro‘yxati, harbiy chaqiriq, soliq, jon-mol ro‘yxati, xo‘jalik asboblarining olingani haqidagi tilxat qadimgi hujjatlardan darak beradi. turkiy tillar mutaxassisi s.e.malov “памятники древнетюркской письменности” (м-л, 1951) asarida qadimgi turkiy yozuvida xiii asrlarda bitilgan qadimgi hujjat (shikoyat, oldi- sotdi, ijaraga qo‘yish, tilxat) namunalarini keltiradi. qimmatli ma’lumot beruvchi x asr olimi abu abdulloh al-xorazmiy “ilmlar kaliti” asarining “arab” ilmlari qismida ish yuritish daftarlarini sharhlab, samoniylar davlatidagi soliq xillari va ularni yig‘ish yo‘li, hajmi, sharq mamlakatlarining hududlarida ishlatilgan og‘irlik hamda o‘lchov birliklarini keltiradi. askarlar ro‘yxati, …

3 / 10

kunda tilimizda tor ma’noga ega bo‘lgan “patta” so‘zi xlx asrda qo‘qon xonligida keng ishlatilgani ma’lum. dunyoning har bir mamlakatida qadimdan rasmiy ish qog‘ozlari qo‘llanilib kelgan. masalan: eramizdan avval bo‘lgan bobil (vavilion) davlatining 1792-1950-yillar podshoxi xammurapining buyrug‘i bilan tayyorlangan qonunlar majmuasi mavjudligi haqida amerikalik sharqshunos edvard kira “они писали на глине” (1984-у) asarida ma’lumot beradi. qonun majmuasi 247 moddadan iborat bo‘lib, u basalt ustuniga qadimgi mixxat bilan yozilgan. qonunda yerga egalik, savdo- sotiq, iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlar aks etgan. bobil hozirgi iroqning janubiga to‘g‘ri keladi. davlatni idora qilish tartib-qoidalari, turli mansab egalarining vazifalari, soliq solish va uni to‘plash tartibi, harbiy yurishlar o‘tkazish, qo‘zg‘olonlarni bostirish qoidalari bayon etilgan turk hoqonlarining “qonunnoma”si, xondamirning “qonuni humoyun”i, ro‘zbexoning “suluk al-muluk” kitobi kabi noyob manbalar ham turkiy xalqlar tarixida hujjatchilik an’analarining qadimgi davrlardan boshlanganligini ko‘rsatadi. qayd etib o‘tilgan tarixiy manbalardan tashqari hoqonliklar, shohliklar, xonliklar, amirlik va bekliklarda yuritilgan farmonlar, bitimlar, arznomalar, yorliq, tilxat, qarznoma va guvohnomalar kabi hujjatlarning …

4 / 10

mal vazifasini o‘tab kelgan noyob manba buyuk bobokalonimiz sohibqiron amir temurning “temur tuzuklari”dir. tuzuklar o‘rta asrlar davlatchiligining asosiy qonuni sifatida mashhur bo‘lib, unda davlatni idora qilishda kimlarga tayanish, toj-u taxt egalarining tutumi va vazifalari, vazir va qo‘shin boshliqlarini saylash, sipohiylarning maoshi, boj va soliq to‘lash tartib-qoidalari, mamlakatlarni boshqarish tartibi, davlat arboblari va qo‘shin boshliqlarining burch va vazifalari, vazirlar va boshqa mansabdorlarning toj-u taxt oldida ko‘rsatgan alohida xizmatlarini qay tarzda taqdirlash tartibi va boshqa shu kabi muhim qoidalar o‘z ifodasini topgan. shuningdek, o‘sha davr huquqni nazorat va muhofaza etuvchi mutasaddilar – qozilar tomonidan tasdiqlangan meros mulkni taqsimlash, bolalarni hunar o‘rganish uchun shogirdlikka berish, korxonalar, savdo do‘konlari, yer-suv hamda uy-joy, mol-mulkni sotish, sotib olish yoki ijaraga berish, qullar mehnatidan foydalanish yoki ularni ozod etish, oila, nikoh, taloq, sulh kabi qator huquqiy munosabatlar aksini topgan vasiqalar to‘plamlari ham fikrimizni asoslaydi. hazrat sohibqiron amir temur va uning avlodlari tomonidan boshqarilgan yurtlarda davlat ishlari turkiy …

5 / 10

iqqan o‘zbekiston respublikasi 1924-yil 31-dekabrda 48-raqamli “ishlarni o‘zbek tilida yuritish” to‘g‘risida muhim qaror qabul qildi. qarorda butun boshqaruv idoralarida hamma rasmiy ish qog‘ozlari faqat o‘zbek tilida yuritish, o‘zbekcha rasmiy hujjatlar tuzish, yo‘riqnomalarni tayyorlash topshirildi. qarorni hayotda qo‘llash uchun ishchi hay’at yuzaga keldi. har bir tashkilot, muassasa va idoralarda ish yuritish bo‘limlari tashkil qilindi. qarorda dekretga bepisand qarovchilarga chora ko‘rish kerakligi ta'kidlangan edi. ish qog‘oz namunalari maxsus tayyorlandi. ammo 30-yillarda vaziyat o‘zgardi. ayniqsa 1938-yilgi qabul qilingan “об обязательном изучении русского языка” qaroridan keyin milliy tillar, xususan, o‘zbek tilini cheklash siyosati boshlandi. ish yuritish asosan, rus tilida yuritiladigan bo‘ldi. nihoyat, 1989-yili o‘zbekiston respublikasining “davlat tili to‘g‘risida” qonuni qabul qilindi. qonunga muvofiq 8 yil mobaynida barcha rasmiy hujjatlar o‘zbek tilida yozilishi kerak edi. 1995-yil 21-dekabrda qonunning yangi tahrir qilingan variantida o‘zgartirish va qo‘shimchalar o‘z ifodasini topdi. qonunning 8-19-moddalarida ish yuritish o‘zbek tilida, shuningdek, ish qog‘ozlari rus hamda boshqa tillarda tuzish va qabul qilish …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "hujjatchilik tarixi"

4-mavzu: hujjatchilik tarixi. reja: 1. hujjatchilik tarixi haqida umumiy ma’lumot. 2. amir temurning “temur tuzuklari” asari. 3. so‘g‘d hujjatlari va vasiqalar. tayanch so‘z va iboralar: hujjatchilik, hujjat, ish qog‘ozlari, hujjatchilik tarixi, ilk hujjatlar, tarixiy manbalar, tuzuklar, yangi alifbo va imlo, so‘g‘d hujjatlari, vasiqalar. o‘zbek tilining izohli lug‘atida “hujjat” so‘ziga quyidagicha izoh beriladi: "hujjat” arabcha so‘z bo‘lib, qayd qilish, tasdiqlash ma’nosini bildiradi. shuningdek, u ijtimoiy tarixiy ahamiyatga ega bolgan yozuv va suratlar, asar yoki adabiyot ma’nosini ham ifodalaydi. ma’lumki, insoniyat tarixida yozuvning ixtiro qilinishi bilan bog‘liq ravishda yozma nutqning vujudga kelishi hamda taraqqiy eta borishi asosida eng qadimgi zamonlardan boshlab kishilik jami...

This file contains 10 pages in DOCX format (52.0 KB). To download "hujjatchilik tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: hujjatchilik tarixi DOCX 10 pages Free download Telegram